Тема 2. Становление современной экономической науки: физиократия и классическая школа.

Становление непосредственно экономической науки, как и многих других современных наук, берет начало с эпохи Просвещения (с 1750-х годов). Характерными признаками той эпохи является доминирование следующих идей: силы человеческого разума и наличия естественных законов развития природы, в том числе в экономике, как ее составной части.

Школа физиократов в Беларуси. Ёсьць падставы казаць пра існаваньне ў сярэдневечнай беларускай дзяржаве Вялікім княстве Літоўскім мясцовай школы фізіякратаў, бо існавалі цэнтры і прызнаныя ў сьвеце лідэры разьвіцьця гэтай сыстэмы палітэканоміі (рис. 2.2.). Такія ж школы, як адгалінаваньні французскай школы фізіякратаў, існавалі ў Нямеччыне, Польшчы, Аўстрыі, Швэцыі.

Рис. 2.2. Белорусская школа физиократии.

Цэнтры. У розныя часы ў ВКЛ існавалі тры асноўныя цэнтры распаўсюды і разьвіцьця тэорыі фізіякратыі: Адукацыйная камісія (1773-1794), Гурток альбо салон фізіякратаў у Віленскім унівэрсытэце (1774-1806) і Таварыства сяброў навук (1800-1812). Утварэньне Адукацыйнай камісіі (1773), першага ў Цэнтральнай Эўропе міністэрства адукацыі, на рахунак якога былі перададзены маёмасьць і сродкі ліквідаванага за год да гэтага ордэна езуітаў, абумовілі пачатак адукацыйнай рэформы, што ў сваю чаргу паспрыяла актывізацыі кантактаў з францускімі асьветнікамі, у тым ліку і фізіякратамі. Першы старшыня гэтай камісіі, – Я. Масальскі (1729-1794), быў сябрам парыскага гуртка фізіякратаў, і запрасіў у краіну ўплывовых прадстаўнікоў францускай школы фізіякратаў Мікалая Бодо (1730-1792) і Дзюпона дэ Нямура (1739-1817), якія адыгралі прыкметную ролю ў дзейнасьці Адукацыйнай камісіі. Дзюпон дэ Нямур быў абраны ганаровым замежным сябрам Віленскага ўнівэрсытэту.

Кантакты з францускімі фізіякратамі. Во 2-ой половіне XVIII веке белорусские ученые-гуманитсты были тесно интегрированы в европейское научное общество.

Прызнаньне беларускіх фізіякратаў у сьвеце. Немецкий физиократ Баден в письме к В. Мирабо называл Я. Хребтовича лучшим экономистом-практиком, а Д. Немур в письме к А.Р.Ж. Тюрго (1727-1781) – указал его в перечне самых известных экономистов того времени. Вероятно, А. Тюрго не по наслышке знал о Я. Хребтовиче; позже в 1802 г. белорусский физиократ издал перевод его основной книги «Размышления о создании и распределении богатства» (1766). Яшчэ адзін мясцовы фізіякрат – Г. Страйноўскі быў вядомы за межамі краіны. Па рэкамендацыі Чэся Бэкарыя (1738-1794), якога Й. Шумпэтэр ахрысьціў італійскім Адамам Сьмітам, тагачасны прафесар Віленскага ўнівэрсытэту стаў замежным сябрам Акадэміі навук Фларэнцыі (1787). Г. Страйноўскі быў таксама абраны сябрам Пецярбургскага эканамічнага таварыства і Варшаўскага таварыства сяброў навук.

Взгляды лидеров. Г. Страйновский разрабатывал теоретические основы формирования в Беларуси нового типа общества, которое соответсвовало бы требованиям капиталистической среды. В целях прогрессивного развития капиталистических сил он выступал за личную свободу крестьян и мещан, защиту и неприкосновенность частной собственности, введения наемного труда. Я. Хребтович доказывал, что панщина наносит вред, а увеличение производительности хозяйствования возможно только при условии заинтересованности работников в результатах своего труда. Поэтому он отстаивал идею освобождения крестьян.

Выкарыстаньне тэорыі фізіякратыі. У апошняй чвэрці XVIII ст. у ВКЛ рабіліся шматлікія спробы правядзеньня рэформ паводле тэорыі фізіякратыі, як у прыватных маёнтках па ініцыятыве іх гаспадароў, так і на дзяржаўным узроўні. З прыватнаўласьніцкіх рэформаў, якія выклікалі шырокі разгалосак, можна адзначыць праекты Паўла Бжастоўскага (1739-1827), Яўхіма Храбтовіча (1729-1812), Міхала Карповіча (1744-1803), Францішака Карпінскага (1741-1825). На дзяржаўным узроўні, карыстаючыся ідэямі фізіякратыі й Асьветніцтва, пераўтварэньні праводзілі – Антон Тызенгаўз (1733-1785) і Франц Нарвойш (1742-1819) на Гарадзеншчыне, Мацей Бутрымовіч (1745-1814) і Міхал Казімір Агінскі (1730-1800) на Піншчыне. Асобна трэба ўзгадаць праект Д. Нямура, які быў разьлічаны для рэалізацыі ў маёнтках А. Чартарыйскага.

Проект П. Бжестовского. Асобна трэба ўзгадаць пра праект у маёнтку Мерач на Віленшчыне. Яго аўтар П. Бжастоўскі даў вольную сялянам, падзяліў паміж імі панскую зямлю; надзяліў іх правам распараджацца маёмасьцю, дазволіў акрамя земляробства займацца рамёствамі і гандлем,  пакідаць пры жаданьні маёнтак; увёў сялянскае самакіраваньне, стварыў заканадаўчую базу, сыстэмы адукацыі, аховы здароўя і грамадзкай бясьпекі, судовую і крэдытную сыстэмы. Адносіны паміж сялянамі і землеўладальнікам былі пастаўлены на рынкавы падмурак, г.зн. свабода, якую атрымалі сяляне не была абсалютнай, а прадугледжвала выплату імі грашовага чыншу. П. Бжастоўскі кіраваліся, найперш, не дабрачыннасьцю, а разьлікамі выгод ад гаспадарчай дзейнасьці. Таму яго праект, як і многія іншыя (праект фізіякрата Я.

Становлениесовременной экономической науки.В 1776 году вышел в свет фундаментальный труд Адама Смита «Исследование о природе и причинах богатства народов», состоявший из пяти книг общим объемом порядка тысяча страниц.  На протяжении следующих трех десятилетий, фактически до выхода в свет работы Давида Рикардо “Начала политической экономии и налогового обложения” (1817), развитие экономической науки сосредоточилось вокруг обсуждения труда А. Смита. В это время было модным делать краткие интерпретации его учения. Например, во Франции с целью популяризации идей А. Смита практически одновременно выпустили свои работы – Жан Батист Сэй (1767-1832) “Трактат политической экономии”(1803) и Симонд де Сисмонди (1773-1842) “О торговом богатсве” (1803). В Беларуси научную общественность с учением А. Смита впервые ознакомил Ян Зноска (1772-1833), издав свою книгу “Наука политической экономии” (1811).

С 1776 года и практически до выхода в свет работы Давида Рикардо (1772-1823) в 1817 годе развитие экономической науки происходило вокруг обсуждения “Богатсва народов”, работы А. Смита, которая, с одной стороны, содержала критику концепции меркантилизма, а с другой, – на основе обощения предшествующей экономической мысли содержала формулировку предмет новой науки, под названием “политическая экономия”. В странах, которые попали под влияние английской политэкономии, появились экономисты, которые популяризировали теорию А. Смита, например, во Франции это был Жан Батист Сэй (1767-1832), а в Беларуси такую же роль выполнял Ян Зноска (1772-1833) – рис. 2.3.

Рис. 2.3. Методология английской (классической) политической экономии.

В европейских университетах политэкономию сначала начали выделять из социальной философии в отдельную дисциплину, а затем, когда из нее начали выделяться другие курсы – банковское дело, внешняя торговля, и др., начали создавать кафедры политической экономии. Это было свидетельство признания со стороны научной общественности за политэкономией статуса самостоятельной науки.

Выкладаньне палітэканоміі ў Віленскім унівэрсытэце. Палітычная эканомія зьявілася ў Вільне ў 1782 годзе са зьяўленьнем там Гераніма Страйноўскага. Прыехаў ён з Варшавы, дзе апошнія чатыры гады ужо выкладаў гэтую навуку ў мясцовым калегіюме; яна складала адну з чатырох частак чытанага ім курсу “Навука прыроднага і палітычнага права, палітычнай эканоміі і права народаў”. У 1785 годзе з такой жа назвай быў надрукаваны падручнік Г. Страйноўскага, і ён пачаў чытаць гэты курс у Віленскім унівэрсытэце. Гэта быў першы падручнік, выдадзены на нацыянальнай мове[2]. Ён чытаў гэты курс да 1799 г.. пакуль не стаў рэктарам Віленскага ўнівэрсытэту і не перадаў яго С. Малеўскаму (раней ў 1787-1789 гг. С. Малеўскі ўжо замяняў Г. Страйноўскага, калі той выязджаў на два гады ў Італію, каб паправіць здароўе).

Калі з 1783 г. тэорыя фізіякратыі пачала выкладацца ў Віленскім унівэрсытэце пад новую дысцыпліну ніяк не маглі знайсьці адпаведную назву: спачатку яна мела назву “права натуры і народаў”, затым “права натуры, натуральнае права, палітычная эканоміка, права народаў”, “натуральнае і палітычнае права, эканоміка, права народаў”, “грамадзкая эканомія і права народаў”, “права натуры; эканомія”, “права народаў і эканомія”. Хоць увесь час гэта быў адзін і той жа курс, які пераважна быў прысьвечаны палітэканоміі. Канчаткова ж палітычная эканомія была вылучана ў асобную дысцыпліну з адпаведнай назвай толькі ў 1810 годзе, калі ў Віленскім унівэрсытэце была створана катэдра палітэканоміі (для параўнаньня, у Оксфардскім унівэрсытэце катэдра палітычнай эканоміі была адкрыта ў 1825 г.) Рэкамендацыі па яе арганізацыі даваў С. Сысмандзі, які адмыслова дзеля гэтага прыехаў у Вільню. Пасьля гэтага, “прыроднае і палітычнае права” і “права народаў” таксама былі вылучаныя ў асобныя дысцыпліны.

У 1811 годзе выйшаў з друку падрыхтаваны Янам Зноска кароткі выклад кнігі “Багацьце народаў” А. Сьміта, які з таго часу стаў галоўным падручнікам для выкладаньня. Атрымаўшы права на выкладаньне, Я. Зноска чытаў далей палітэканомію на працягу дванаццаці гадоў. Палітэканомія стала для Я. Зноскі адзінай спэцыялізацыяй; дзеля гэтага на працягу двух гадоў па накіраваньні рэктара ўнівэрсытэту Яна Снядэцкага ён знаходзіўся ў Парыжы, дзе ўдасканальваў свае веды. Дарэчы Ян Снядэцкі быў адносна абазнаным у эканамічнай навуцы; аднойчы яму даводзілася чытаць палітычную  эканомію (было гэта ў Кракаўскім калегіюме ў 1776 годзе), і хоць пад ёй тады разумелася навуковая сыстэма Ф. Кэнэ, але той сьціплы выклад быў першым ў тагачаснай Польшчы. У 1825 годзе, пасьля абраньня Я. Зноскі дэканам, яго месца заняў Ян Вашкевіч, які быў апошнім прафэсарам палітычнай эканоміі ў Віленскім унівэрсытэце. Канспект лекцый Я. Вашкевіча быў надрукаваны ў часопісе “Віленскі дзёньнік” (1823, Т2 і Т3, у 5 частках, агулам 115 с.) і меў назву “Кароткі збор палітычнай эканоміі, укладзены паводле знакамітых аўтараў у гэтай навуцы” (мал. 2.3.).

Рис. 2.3. Преподавание политической экономии в Виленском университете.

Зьмест падручнікаў і праграм. Учебник Я. Зноски “Наука политической экономии” (1811) в целом представлял собой краткий конспект книги А. Смита. Аднак у сваім выкладзе Я. Зноска не засяроджваўся толькі на поглядах А. Сьміта, і асьвятляў працы іншых эканамістаў. Яго курс дзяліўся на тры часткі: папулярная палітычная эканомія (тут, па яго ўласнаму прызнаньню, даваліся агульнапрызнаныя рэчы з палітычнай эканоміі), навука аб грамадзкіх даходах на падставе выдадзенага ім кароткага збору, які зьмяшчаў агульную тэорыю А. Сьміта з дадаткам новых палажэньняў, і нарэшце навука аб гандлі на падставе прац іншых эканамістаў.

Куды больш зьмястоўнымі і арыгінальнымі былі працы Я. Вашкевіча. Акрамя згаданага канспекту лекцый ён быў аўтарам прац “Навука аб гандлі” (1830), “Гісторыя палітычнай эканоміі” (1836), “Гісторыя банкаў і іншых крэдытных устаноў” (1838). У гэтых працах, як правіла, сьціслы выклад поглядаў прадстаўнікоў класічнай школы палітэканоміі суправаждаецца ацэнкамі і тлумачэньнямі самаго аўтара. Акрамя таго, Я. Вашкевіч увесь час імкнуўся адаптаваць замежныя тэорыі да вырашэньня праблем гаспадаркі беларускага краю. Пасьля закрыцьця ўнівэрсытэту працаваў загадчыкам гаспадарчага аддзелу ў заснаванай на яго рэштках Мэдыцынскай акадэміі (катэдра палітэканоміі, якую ўзначальваў Вашкевіч, была пераведзена ў Кіеўскі ўнівэрсытэт, які быў адкрыты ў 1834 г.). З 1835 г. быў цэнзарам кніг. У 1844 годзе, значна аднавіўшы каспект лекцыяў, ён адважыўся заняць вакантнае месца загадчыка катэдры палітэканоміі і статыстыкі ў Кіеўскім унівэрсытэце, але па фармальным прычынам яму было адмоўлена (у Кіеве ўжо была знойдзена кандыдатура ў асобе І. Вернадскага, якога за год дагэтуль адправілі за мяжу атрымліваць адпаведную кваліфікацыю).

Яшчэ два выхадцы Віленскага ўнівэрсытэту Міхал Хонскі (1779-1855) і Станіслаў Будны (1797-1853), якія сталі вядомымі ў краі эканамістамі, былі прыхільнікамі класічнай школы палітэканоміі. М. Хонскі пры садзейнічаньні Ф. Чацкага, у 1806 г. заняў пасаду прафэсара прыроднага права і палітэканоміі ў Крэмянецкім ліцэі. Ад таго часу, на працягу 25 гадоў, да канца існаваньня ліцэя, выкладаў там навукі, рабіўшы пры гэтым моцнае ўражаньне на маладых людзей. Працы Ж.Б. Сэя, Д. Рыкарда, Дж. Мак-Калуха (McCulloch), і нават сацыялістаў, давалі яму шмат новых ідэй, хоць галоўным яго правадніком быў А. Сьміт. Працу і эканомнасьць Хонскі лічыў крыніцамі памнажэньня багацьця народаў. Ст. Будны падчас сваёй працы ў Вільне лічыўся адным з самых уплывовых папулярызатараў палітэканоміі. Аўтар навуковых прац, прасякнутых заботай аб разьвіцьці народнай гаспадарцы Бацькаўшчыны. Большасьць зь іх была прысьвечана праблемам разьвіцьця гандлю (мал. 2.4.).

Мал. 2.4. Клясічная школа палітычнай эканоміі

ў Віленскім унівэрсытэце (1810-1832).

Выкладаньне палітэканоміі ў Полацкай акадэміі. Полацкая езуіцкая акадэмія, набыла статус унівэрсытэта ў 1812 годзе і была заснавана на базе калегіюма, які быў адкрыты езуітамі яшчэ ў 1581 годзе. Полацкі калегіюм належаў да гэтак званых поўных і розьніўся ад унівэрсытэту толькі тым, што ня меў ягонае аўтаноміі ды права прысуджаць навуковыя ступені. На факультэце вольных. Філязофскіх, натуральных і гуманітарных навук Полацкай акадэміі выкладалася палітэканомія і статыстыка. Выкладаньне вялося па падручніках эўрапейскіх унівэрсытэтаў, а таксама па ўласных, якія выдаваліся ў акадэмічнай Полацкай друкарні. Па меркаваньні В. Шалькевіча “Нягледзячы на шырокую і глыбока прадуманую навучальную праграму, акадэмія не адпавядала тагачаснаму навуковаму ўзроўню з-за моцнага клерыкальнага ўплыву…Вучоныя Віленскага ўнівэрсытэту, якія падзялялі ідэі Асьветніцтва, крытыкавалі Полацкую акадэмію як гняздо “абскурантызму”[3] (на гэта дарэчы зьвяртаў ўвагу і польскі дасьледчык канца ХІХ ст. Я. Бялінскі). Зь іншага боку, на момант закрыцьця там працавала 39 выкладчыкаў, у тым ліку вучоныя з Італіі, Францыі, Нямеччыны, Аўстрыі, Швэйцарыі, Польшчы. У. Арлоў таксама сьцьвярджае, што “Полацкі калегіюм зазнаў росквіт у апошняй чвэрці XVIII стагодзьдзя, калі Ордэн езуітаў, забаронены папам Клімэнтам XIV (1773), захаваўся з дазволу Кацярыны ІІ толькі ў Беларусі (аўт. частцы, далучанай у 1772 г.) а Полацак зрабіўся ордэнскаю сталіцай. Сярод езуітаў, што зьяджаліся сюды з усяго сьвету, было шмат выдатных навукоўцаў, пэдагогаў, мастакоў і літаратараў”[4] (С. 125). На думку беларускага філёзафа В. Шалькевіча “Можна казаць аб існаваньні асобнай школы полацкай нэасхаластыкі, якая на працягу сарака гадоў захоўвала філязофскія традыцыі езуітаў”[5]. У апошнія гады існаваньня Полацкай акадэміі палітычную эканомію тут выкладаў Вінцэнт Бучынскі (1789-1853). Пасьля ён выкладаў у Аўстрыі і Бэльгіі; у 1842-44 гг. у Вене была выдадзена яго фундамэнтальная праца “Філязофскія разважаньні” (на лацінскай мове у трох тамах).

Закрыцьцё беларускіх ўнівэрсытэтаў. У 1820 г. Полацкая езуіцкая акадэмія была зачынена ў сувязі са скасаваньнем ордэна езуітаў у Расейскай імпэрыі. Згодна царскаму загаду прафесары і частка студэнтаў акадэміі былі пад канвоем паліцыі выпраўлены ў Аўстрыю. Астатняя частка студэнтаў (агульная іх колькасьць на момант закрыцьця ўстановы дасягала 700 чалавек) была пераведзена ў Пецярбургскі ўнівэрсытэт. У 1831 г. быў зачынены і Віленскі ўнівэрсытэт у сувязі з тым, што яго шматлікія студэнты і выкладчыкі прынялі ўдзел у шляхецкім вызваленчым паўстаньні 1830-31 гг. После закрытия Виленского университета кафедру политэкономии и библиотеку с экономической литературой перевели в Киевский университет, который был открыт в 1834 году.

Такім чынам, распачаўся перыяд ў гісторыі Беларусі, калі на працягу 90 гадоў тут не было ніводнага  ўнівэрсытэту, а значыць не існавала цэнтру разьвіцьця фундамэнтальнай эканамічнай навукі. Уродженцы Беларуси, после окончания гимназии, вынуждены были продолжать образование за пределами родного края. В то время, когда в западноевропейских странах классическая школа политэкономии получила свое теоретическое оформление (Дж.С. Милль) и остальная Европа подходила к маржиналистской революции в экономической науке, в Беларуси было прервано развитие собственной теоретической традиции, которая находилась под влиянием проявившей себя затем английской политэкономии. У працах беларускіх эканамістаў наступных чатырох пакаленьняў гаспадарка беларускага краю не дасьледвалася з нацыянальных пазыцый, як гаспадарка асобнай краіны. У лепшым выпадку яна дасьледвалася як гаспадарка правінцыйных беларускіх губэрніяй у складзе Расейскай імпэрыі, у горшым – не дасьледвалася зусім. Пасьля страты дзяржаўнасьці і ўнівэрсытэтаў беларускі край стаў настолькі пакінутым, што, акрамя этнаграфічных досьледаў, ва ўсіх астатніх галінах ведаў Беларусь не ўпісала пра сябе амаль ніводнай старонкі. Ананімны цэнзар кнігі Я. Вашкевіча ў 1836 годзе зазначаў, што “навука палітэканомія ў краі знаходзіцца ў такім заняпадзе, што шкада нават той нешматлікай сельскай гаспадаркі і прамысловасьці, што ў ім разьвіваецца” (Бялінскі Я.).

Вообще же, белорусская экономическая мысль во времена существования ВКЛ и до момента закрытия Виленского университета, находилась в контексте европейской, или как ее еще называют, западной цивилизации.