Muqayissli arasdirma: klassik- vs neorealizm siyasi prinsiplsri. insan tsbisti mssslssi.

Birincisi, beynslxalq munasibstlsr nszsriyyssi insan tsbisti ils bagli konsepsiyalardan istinad noqtssi kimi gixi§ edir: adamlarin tsbistcsn oz §sxsi maraqlarini vs msnfsstini gudsn eqoist varliq oldugunu o dsrscsds vurgulayir ki, nsticsds §sxsi msnfsst sxlaq prinsiplsrini ustsliyir.

Belslikls, anarxiya els bir situasiya yaradir ki, hsmin situasiyada guc dovlstlsrarasi munasibstlsrin formala§masinda ssas rolu oynayir. Melosda afinali ssfirlsr ds bels bir fikri vurguluyurdu ki, nizam-intizam yarada bilscsk umumi hakimiyyst vs sslahiyystlsr olmadan “mustsqil dovlstlsr yalniz guclu oldugu halda mshv olmayib sag qala bilsrlsr”.28 Ugtinctisti, realistlsr beynslxalq munasibstlsr sistemini anarxiya hesab etdiyindsn, buna adekvat olaraq dovlst tshlukssizliyini ssas problem kimi nszsrdsn kegirir. Tshlukssizliys nail olmaq msqssdi ils dovlstlsr oz hakimiyystini vs gucunu artirmaga gali§ir, potensial rsqiblsrini,

tscavuzkari cilovlamaq yaxud qorxutmaq niyysti ils siyasi tarazliq yaratmaga cshd edirlsr. Muharibslsr ondan otru aparilir ki, rsqib dovlst hsrbi cshstdsn daha da guclu olmasin. Fukidid Peloponnes

muharibssinin bilavasits ssbsblsrini yax§i fsrqlsndirirdi, lakin

muharibsnin real ssbsbini hsr hansi bir konkret hadissds gormurdi, sksins, ssbsbi iki hsrbi blok, afinalilarin ba§giliq etdiyi Deloss Liqasi vs spartalilarin rshbsrliyi altindaki Peloponnes Liqasi arasinda hsrbi gucun dsyi§sn nisbstinds vs bolgusunds gorurdu.

Afinanin gucunun artmasi spartalilari oz tshlukssizliyi ils slaqsdar qorxuya salirdi vs belscs onlari muharibs etmsys tshrik edirdi.29

Dorduncusu, umumiyystls realistlsr beynslxalq siyasstds sxlaqi amillsrs §ubhs ils yana§ir, sxlaqi tsdric edir, sxlaq vs siyasi fsaliyyst arasinda konfliktin movcudlugunu, dovlst sxlaqinin snsnsvi sxlaqdan fsrqlsndirilmssini, sxlaqin dovlst davarani§ina tabe edilmssini iddia edirlsr. Hsqiqstsn, “Melian Dialoqu"-nda dovlstlsr arasinda etik normalarin inkar edilmssi fakti oz sksini tapir.30 Burada afinalilarin e.s. 416-ci ilds Melos adasinin i§gal etmssi tssvir edilir. Afinali elgilsr meloslulara olum vs olum arasinda segim etmsyi tsklif edir, ba§langicdan sdalst hisslsrins muracist etmsyi deyil, sag qalmagi haqqinda du§unmsyi msslshst gorurdu. Elgilsrin sozlsrins gors: “Hsr ikimiz bilirik ki, adamlar arasinda mubahisslsrds sdalstli qsrarlar o zaman qsbul edilir ki, tsrsflsr bsrabsr surstds buna mscburdur. Bir halda ki bir tsrsf daha gucludur, o, bacardiqca daha gox qazanir, vs zsif tsrsf bu [§srti] qsbul etmslidir.31

Burada “bsrabsr mscbur olmaq” ifadssi qanunun gucuns tabe olmaq, belslikls, umumi qanunverici hakimiyysts tabe olmagi bildirir.32 Afinalilarin iddiasina gors, bir halda ki, dovlstlsrin fovqunds bels bir guc yaxud hakimiyyst movcud deyil, bels bir qanunsuzluq vs beynslxalq anarxiyanin hokm surduyu §sraitds sdalstlilik daha guclunun zsif uzsrinds hokmranligindan ibsrstdir. Dorduncusu, umumiyystls realistlsr beynslxalq siyasstds sxlaqi amillsrs §ubhs ils yana§ir, sxlaqi tsdric edir, sxlaq vs siyasi fsaliyyst arasinda konfliktin movcudlugunu, dovlst sxlaqinin snsnsvi sxlaqdan fsrqlsndirilmssini, sxlaqin dovlst davarani§ina tabe edilmssini iddia edirlsr.

Hsqiqstsn, “Melian Dialoqu"-nda dovlstlsr arasinda etik normalarin inkar edilmssi fakti oz sksini tapir33. Elgilsrin sozlsrins gors: «Hsr ikimiz bilirik ki, adamlar arasinda mubahisslsrds sdalstli qsrarlar o zaman qsbul edilir ki, tsrsflsr bsrabsr surstds buna mscburdur.

Burada “bsrabsr mscbur olmaq” ifadssi qanunun gucuns tabe olmaq, belslikls, umumi qanunverici hakimiyysts tabe olmagi bildirir.35 Afinalilarin iddiasina gors, bir halda ki, dovlstlsrin fovqunds bels bir guc yaxud hakimiyyst movcud deyil, bels bir qanunsuzluq vs beynslxalq anarxiyanin hokm surduyu §sraitds sdalstlilik daha guclunun zsif uzsrinds

hokmranligindan ibsrstdir. Bu umumi cshstlsrdsn gixi§ edib, klassik- vs neorealizmin muqayisssini bundan sonra insan tsbisti, sosial strukturun rolu, hakimiyyst vs munaqi§s, sxlaq vs siyasst kimi mssslslsrin §srhlsri uzsrinds qurmagi zsnn edirik. Hans Morgentau “Dovlstlsr (millstlsr) arasinda siyasst: hakimiyyst vs sulh ugrunda mubarizs” adli taninmi§ sssrinds siyasi realizmin alti ssasprinsipini musyysn edirdi.36

Makiavelli realizmi Morgentau vs digsr klassik realistlsrin baxi§larina ciddi tssir gostsrmi§di, lakin onun "sads” realizmini Morgentau-nun son dsrscs abstrakt vs spekulyativ realizmi ils muqayiss edsrksn axirincinin modern realist snsns kimi II Dunya muharibssindsn sonra, hstta soyuq muharibs illsrinds dunya siyasstini vs beynslxalq munasibstlsr sistemini §srh edsn edsn sn tssirli vs nufuzlu nszsriyys kimi qsbul etmsk zsruridir. Modern siyasi realism, hsr §eydsn oncs, anti- utopiya idi.

Morgentau hsmin msktsbin ssas ideyasi ils bagli yazirdi:"Modern realist movqe haqqinda ilk qeyd olunasi cshst onun guclu anti-utopiya ruhunda olmasidir". Morgentau-n verdiyi §srhdsn mslum olur ki, bu nszsri msktsb ssassn a§agidaki ideyadan gixi§ edir: "...rasional baximdan qeyri-kamil dunya insan tsbistins msxsus quvvslsrin nsticssidir. Dunyani kamills§dirmskdsn otru hsmin quvvslsrs qar§i getmsk deyil, sksins onlarla i§lsmsk lazimdir. Mahiyyst etibari ils bu, zidd maraqlarin vs onlar arasinda konfliktlsrin dunyasidir, burada sxlaqi prinsiplsr heg vaxt tam surstds hsyata kegs bilmsz, sn yax§i halda maraqlarin tarazla§dirilmasi vs munaqi§slsrin qeyri-muntszsm surstds tsnzimlsnmssi vasitssi ils onlara yaxinla§maq olardi.

Makiavelli, hsmginin, tsbist vs csmiyystin tskamulu ideyasini, xristianligin tarixin fslssfssi ils slaqsdar ortaya qoydugu teoloji konsepsiyani tskzib edsrsk, insan vs dovlstlsrin ya§adigi umumi sabit qanunlarin dialektik vshdsti barsds fikirlsr irsli surudu: "Bs§sri hadisslsrin tarixi gedi§i barsds du§unsrksn bels bir qsnasts gslirsm ki, dunyanin vsziyysti, butovlukds, dsyi§msz qalir vs onda movcud olan xeyir hsmi§s §sri tarazla§dirir; adst-snsnslsri bir birindsn fsrqlsnsn qsdim dovlstlsrin tarixindsn bildiyimiz kimi, bu xeyir vs §sr bir olksdsn digsrins kegdikds dsyi§ir, lakin dunya, geni§ msnada, dsyi§msz qalir".38 Siyasi realizmin birinci prinsipins gors, “siyasst ds csmiyyst kimi koklsri insan tsbistinds ri§s salmi§ obyektiv qanunlar tsrsfindsn idars olunur. insan tsbisti iss qsdim dovrlsrdsn necs vardisa, indi ds, ssassn dsyi§mszdir: insan hsmi§s eqoist, oz maraqlarini vs msnfsstini gudsn siyasi heyvandir"39. Morgentau-nun formala§dirdigi bu prinsip ,sslinds, Makiavellinin ideyalarini bir az da guclsndirir.

Makiavelli Hokmdar-da yazirdi: “Adamlar haqqinda sn umumi §skilds bunu demsk olar:onlar na§ukur, qeyri-royal, qeyri-ssmimi vs yalangidirlar, tshluks olanda qorxacaq, xeyrini gudsnds

tamahkardirlar..."40. Qlbstts, Makiavelli adamlarin §srs meyilli olmalarini yax§i anlayirdi. insan tsbisti haqqinda Hobbsun fikri Makiavellini tamamlayirdi, lakin Hobbs ingiltsrsds vstsnda§ muharibssi vs respublikagiliq ideyasinin suqutu zamaninda yazdigi ugun insan tsbistinds daha gox qsddarligi vs vsh§iliyi vurgulayirdi. O, “Leviafan” sssrinds yazirdi: “Qgsr iki §sxs eyni §eyi arzu edirss, lakin hsr ikisi eyni zamanda ondan faydalana bilmirss, onlar bir birils du§msn olurlar”.41

Tsbii halda ya§ayanda fsrdlsr daim bir birils muharibs edirdilsr, hsqiqsti yalandan segs bilmirdilsr vs onlarin hsyati "tsnha, kasib, acinacaqli, vsh§i vs qisa idi".42 Hobbs insan tsbistins sosiyetal analizi tstbiq edirdi vs ssas nstics kimi tsbii hali anarxiya adlandirirdi.43 Belslikls, Hobbs Fukididls, Makiavelli vs neorelistlsrls hsmfikirdir: o, tssdiq edirdi ki, muharibs vsziyystindsn yaxa qurtarmaqdan otru obyektiv fundamental tsbist qanunlarini qsbul etmsk lazimdir. Duzdur, Makiavelli fsrdlsrin tsbii muhiti yaxud hali ils bagli heg ds Hobbs kimi eyni cur du§unmurdu. isai Berlinin qeyd etdiyi kimi, Makiavelli "butun insan fsaliyystini tsbii harmoniya halina gstirsn hsr hansi bir gizli slin movcudlugu" ideyasi ils razi deyildi vs bu ssbsbdsn ds tsbii sulhls bagli liberal anlayi§i bo§ buraxirdi.44 Belslikls, klassik realistlsr Fukidid,

Makiavelli vs Hobbs insan davarani§ini idars edsn qanunlarin, bu spesifik strukturun, beynslxalq munasibstlsr sisteminds shsmiyystini qsbul edirdi, lakin neorealistlsrdsn fsrqli olaraq insan tdbidtini hsmin strukturun muhum aspekti hesab edirdilsr.45 Bunun sksi olaraq, neorealistlsr insan tdbidtinin rolunu azad buraxib, "yuxaridan a§agiya analiz" prinsipini ssas tutaraq beynslxalq sistemds sosial-siyasi strukturlarin, fsrdlsrin tsbistins nisbstsn, dovlstlsrarasi munasibstlsrds daha gox aparici rol oynadigini iddia edirlsr.46 Neorealist Kennet Volts klassik nszsriyysgilsri, individual sistemin, ysni insan varliqlarinin, fsrdi unsurlsrin rolunu vurguladigi ugun tsnqid edir vs ssas diqqsti fsrdlsrin kollektiv surstds yaratdigi vs mudafis etdiyi sistemd yonsldilmssini xususi vurguluyur.47