QLOBALLA^MA §0RAmND0 M0KT0B T0LIMIN0 PSIXOLOJI HAZIRLIGIN XUSUSIYY0TL0RI M. V. Vsliyev, A. M. Mustafayev Baki Dovlst Universiteti, Baki, Azsrbaycan

Summary. In the conditions of globalisation at receipt in school at children the risk of acquisition of various psychological (somatic) problems in connection with deterioration of environment, complication of forms of noegenesis increases.

Key words: globalization; school training; psychological preparation.

Mslum oldugu kimi qloballa§ma ils ortaya gixan yeni ssnayels§ms, surstli dsyi§ikliklsrin yonlsndirdiyi tshsil qlobal gevrsds yeni insan qaynaqlarinin yeti§dirilmssini tslsb edir. U§aqlarin msktsb tslimins psixoloji hazirligi u§aqlarin msktsb tslimi srsfssinds qar§ila§digi sn muhum problem kimi diqqsti cslb edir. Bu els bir ya§ dovruns tssaduf edir ki, bu zaman u§aqlarin psixikasinin inki§afi tskmills§ir, necs deysrlsr, u§aqlar oyun fsaliyystindsn tslim fsaliyystins kegidi ssbirsizlikls gozlsyirlsr.

U§aq msktsbs daxil olmaqla msktsbli funksiyasini yerins yetirmsli olur. onlar yeni sosial qrup vs §sraitls qar§ila§irlar, bu §sraits uygunla§maga gali§irlar. Demsli, onlar yeni tani§ olduqlari hsmya§idlari, habels boyuk msktsbya§lilarin shatssinds tslim fsaliyysti prosesinds fsal surstds i§tirak etmsys gali§irlar.

Hal-hazirda 6 ya§lilarin msktsb tslimins hazirligi mssslssi ciddi problem kimi qar§ida durur. Valideynlsri, elscs ds musllimlsri du§undursn vs narahat edsn suallar yaranir: gor u§aq msktsb tslimins psixoloji cshstdsn hazirdirmi? Msktsbds tsdris proqramini qsbul eds bilscskmi? Tslim tap§iriqlarini yerins yetirmsys sqli cshstdsn qabil olacaqmi? Musllimin suallarina cavab vers bilscskmi?

Demsli, problem olduqca ciddi vs aktualdir. Bir gox gorksmli psixoloqlar, xususils V. S. Muxina, K. P. Kolominski, E. A. Panko, M. 0. Hsmzsyev, 0. 0. Qsdirov vs ba§qalari tsdqiqatlarinda bu problems bu vs ya digsr aspektdsn oz munasibstlsrini bildirmi§lsr.

U§aqlarin msktsb tslimins psixoloji hazirligi pedaqoji vs ya§ psixologiyasinin aktual movzusu oldugundan problemin §srhins bu elmlsrin apardigi tsdqiqatlarin son nailiyystlsri ssasinda yana§maq zsruridir.

Muasir ya§ psixologiyasi u§aqlari psixi inki§af ssviyyssins gors bir gox ya§ dovrlsrins bolmu§dur. U§aqlarin ya§ dovrlsrins bolunmssi problemi hsmi§s mubahissli olmu§dur. Bu sahsds bir gox gorksmli psixoloqlar, xususils uzaq xarici olks psixoloqlarindan E. Erikson, J. Piaje, L. Kolberq, C. Bruner, yaxin xarici olks psixoloqlarindan L. S. Viqotski, A. A. Lyublinskaya, D. B. Elkonin, A. V. Petrovski, L. F. Obuxova, І. Y. Kulaqina vs ba§qalarinin tsdqiqatlari, elmi mulahizslsri mslumdur. Muslliflsr fsrqli arqumentlsr gstirsrsk ya§ dovrlsrini muxtslif prinsiplsr ssainda izah etmi§lsr.

Hal-hazirda skssr psixoloqlar, o cumlsdsn ya§ psixologiyasi elmi tsrsfindsn msqbul qsbul olunan a§agidaki ya§ dovrlsrini qeyd etmsk olar: ?

0 ayliqdan-1 ya§a kimi gagaliq dovru; ?

1-3 ya§ korpslik, yaxud erksn ya§ dovru; ?

3-6 ya§ msktsbsqsdsr ya§ dovru; ?

6-10 ya§ kigik msktsb ya§ dovru; ?

11-14-15 ya§lilar yeniyetmslsr, 15-17 ya§lilar iss boyuk

msktsblilsr, yaxud erksn gsnclik dovru.

Mslum oldugu kimi, gagaliq dovrunds u§aqlarin fiziki vs psixi inki§afinda ciddi dsyi§ikliklsr ba§ verir. Hsr iki istiqamstds xurstls inki§af gedir. Bels ki, xarici alsmdsn, elscs ds oz daxili alsmindsn u§agin beynins kulli miqdarda siqnallar daxil olur, bu siqnallar u§agin psixi inki§afina tssir edir. U§aqlarda smms, mudafis, bslsdls§ms vs s. kimi §srti reflekslsr inki§af edir. Qeyd etmsk yerins du§sr ki, u§agin psixikasinin inki§afinda hsm §srtsiz, hsm ds §srti reflekslsrin rolu boyukdur.

U§aqda tsdricsn ya§lilarin muracistins qar§i xususi emosional hsrskst reaksiyasi formala§ir ki, bu da psixologiyada canlanma "kompleksi" adlanir. Canlanma kompleksinin tsrkibi unsurlsrins gagaya muracist edsn adamin (mssslsn, atanin) uzuns baxmadan, ona gulumssmskdsn, sllsrini, ayaqlarini tez-tez hsrskst etdirmskdsn, algaqdan ssslsr gixarmaqdan ibarstdir.

Mu§ahidslsr gostsrir ki, gaga ya§lilarda emosional sferanin inki§afi mu§ahids edilir. Bels ki, yeni dogulmu§ u§aq oz hsyatina qi§qiriqla ba§layir ki, bu da ilk gunlsr §srtsiz reflektor xarakter da§iyir.

Msktsbsqsdsr ya§lilar artiq boyumu§, msktsb ya§ina gatmi§lardir.Tsdrisin ba§langici u§aqlarin yeni fsaliyyst novuns psixoloji hazirligi ils baglidir. U§aqlarin psixi inki§afi nszsrs alinmalidir. ilk novbsds u§aqlarda intellektual inki§af normal getmsli, u§aqlarin yeni sosial movqeys hazirla§malarina ciddi diqqst yetirilmslidir. U§aqlarin psixi inki§afi tslsb olunan ssviyysys gatmali, davrani§ vs qaydalara smsl etmsys qadir olmalidirlar. U§aqlar tslim - tsrbiys prosesinds qar§ida duran msqssd vs vszifslsri icra etmsys hazir olmalidirlar. Bu dovrds u§aqlarda mu§ahids olunan senzitivlik halini musllimlsr duzgun qiymstlsndirmsli vs ondan msharstls istifads etmslidirlsr.

Psixoloqlar, xususils B. Q. Ananyev, L. І. Bajovig, A. N. Leontyev, A. B. Elkonin vs ba§qalarinin tsdqiqatlarindan mslum olur ki, u§aqlarin fiziki gumrah durumu onlarin msktsb tslimins hazirligina gox komsk edir. Bels vsziyyst u§aqlarin sosial movqeyini, csmiyystds munasibstini musyysnls§dirmsys komsk edir. Psixoloji hazirliq §sraitindsn asili olaraq dsyi§ir. Texniki vs elmi tsrsqqi u§aqlarin tslim fsaliyystins dsyi§dirici , inki§afetdirici tssir gostsrir.

Psixoloji hazirliga hansi komponentlsr daxildir? Buraya intellektual, sosial-§sxsiyyst keyfiyystlsri vs nshayst, iradi hazirliq komponentlsri daxildir.

§agirdlsrin msktsb tslimins psixoloji hazirliq prosesinds onlarin iradi cshstdsn hazirligi da xususi yer tutur. Alti ya§li u§aqlar iradi hsrskstlsr numayi§ etdirirlsr. Bels ki, qar§iya msqssd qoyulur, qsrar qsbul edilir, plan qurulur, onu icra edirlsr. i§lsrin sonunda ozlsrins hesabat verirlsr. Verilmi§ tap§irigin asanligini, gstinliyini dsrk edirlsr.

Tsdqiqatgilar subut etmi§lsr ki, u§aqlari oyun vs tshsil prosesins muvafiq motivlsr cslb edir, motivls§ms iradi fsaliyysti artirir. 6 ya§li u§aqlarda iradi hsrskstlsr ts§skkul edir. iradi hsrskstlsrin formala§masinda musllimlsr, valideynlsr, hsmya§idlarin rolu shsmiyystlidir. Msktsb tslimins hazirliq prosesinds psixoloji adaptasiyanin da rolu boyukdur. U§aqlarin msktsbs adaptasiyasi, ysni sosial-psixoloji adaptasiyasi fizioloji adaptasiyadan fsrqlsnir. §agirdlsr msktsbds yeni rejims, §sraits uygunla§ir. Sosial-psixoloji adaptasiya ba§qalarindan fsrqlsnir. U§aq msktsbs, sinfs, oturdugu yers, musllims, yolda§larina, msktsb rejimins ali§ir. Psixoloq Q. M. Qutkino u§aqlarin msktsbs adaptasiyasinin tig ssviyyssini musyysn etmi§dir. 1.

Adaptasiyanin yukssk ssviyyssi. Birincilsr msktsbs yukssk hsvss, emosional munasibst gostsrirlsr. Tsdris materiali asanliqla qavranilir. Musllimi hsvssls e§idir, tap§irigi yerins yetirirlsr. Mustsqil fsaliyyst gostsrmsys meyl edirlsr. bu prosesds msmunluq hissi kegirirlsr. 2.

Adaptasiyanin orta ssviyyssi. Msktsbs cslb olunurlar.

Tap§iriqlari yerins yetirirlsr. Yolda§lari ils munasibst qururlar. Lakin bszi hallarda tsrsddudlsr yaranir. Hsvssdsn du§urlsr, msktsbs soyuq

munasibst tszahur edir. msktsbdsn bezirlsr. 3.

Adaptasiyanin a§agi ssviyyssi. Birinci sinif §agirdi msktsbs msnfi munasibst gostsrir. Qayda - qanunu pozur, §iltaqliq edir. Msktsbs getmsk istsmir, tap§iriqlari pis yerins yetirir. Passiv olur. Ails uzvlsrinin diqqstsizliyi, etinasiz munasibsti ds adaptasiyanin yaranmasina msnfi tssir gostsrir.

Lakin bu proses uzun muddst davam etmir. Musllimlsrin pedaqoji ustaligi, interaktiv metodlarin tstbiqi adaptasiyanin formala§masina komsk edir. Musllimin unsiyystliliyi, xususils demokratik movqe tutmasi adaptasiyanin yaranmasina vs formala§masina komsk edir. Musllim tsrsfindsn u§aqlara pedaqoji-psixoloji xarakteristikasinin

tsrtibinds butun cshstlsr, xususils adaptasiyanin formala§masi prosesinds §agirdlsrin fsrdi-psixoloji xususiyystlsri nszsrs alinmalidir.

Belslikls, u§aqlarin psixo-fizioloji xususiyystlsri onlarin inki§afina, sosial hsyata adaptasiyasina tssir edir, lakin bununla yana§i muasir dovrun bir sira xususiyystlsri bu prosesin bir sira fssadlarin (nevrozlarin, inki§afda gerilsmslsrin, stresslsrin vs s.) yaranmasina tssir edir. Bels hallarin qar§isini almaq ugun musllim kollektivlsri vs valideynlsr pe§skar psixoloqlarin komsyins muracist etmsli, texnoloji inqilab §sraitinds insan nsslinin saglam boyumssins §srait yaratmalidirlar.

0dabiyyat 1.

Qsdirov 0. 0. Ya§ psixologiyasi. - Baki, 2002. 2.

Hsmzsyev M. 0. Ya§ vs pedaqoji psixologiyanin ssaslari. - Baki, 2003. 3.

Qslsbiyev N. Z. U§aq psixologiyasi. - Baki, 2005. 4.

Кулагина И. Ю., Колюцкий В.Н. Возрастная психология. - М., 2001. 5.

Элконин Д. Б. Детская психология. - М., 2007. 6.

Смирнова Е. О. Детская психология. - Питер, 2009.