Q0RB SIYASI F0LS0F0SIND0 SIYASI REALIZM 0N0N0L0RI V0 MUASIR BEYN0LXALQ MUNASIB0TL0R N0Z0RIYY0SI K. A. 0zimov, N. Q. 0liyev Baki Dovbt Universiteti, Baki, Azsrbaycan Rayn Fridrik-Vilhelms Universiteti, Bonn, Almaniya

“Avropa siyassti ildsn-ils Makiavelliys qayidir".

Teodor Mundt20

Summary. The paper attempts a theoretical description of the basic ontological, epistemological and anthropological principles of political realism, one of the most influential political theories of modern international relations and international politics.

Key words: western political philosophy; political realism; realpolitik; political idealism; international relations and international politics; ontological and epis- temological pluralism; human nature; morality and politics. 1.

0sas konseptbrin, ontoloji prinsipbrin vs metodlarin

tssviri.

Dunya muharibssinin fdlakdtli mticsbrindsn sonra sosial elmbrds beyndlxalq munasibstbri vd beynslxalq siyasdti tdhlil etmsk ugun yeni metodlar yarandi. Qsrb siyasi fikrinin iki yeni msktsbi, siyasi idealizm vs nasional sosializm (fa§izm) I vs II dunya muharibslsri dovrunds beynslxalq munasibstlsrin §srhinds aparici nszsriyyslsrs gevrildi. Hsr iki msktsb siyassts istiqamstlsnss ds, lakin tam fsrqli nsticslsrs gsldi: siyasi idealizm novbsti bir beynslxalq munaqi§snin qar§isinin necs alinmasi mssslssi, nasional sosializm iss milli dovlstin tssdiqi vs quruculugu mssslssi uzsrinds ara§dirmalar aparirdi.

Muxtslif formalarda tszahur edsn siyasi idealist baxi§lara gors, adamlar tsbistcsn, butovlukds, yax§idir: hsm ozlsrinin, hsm ds ba§qa fsrdlsrin xeyrini gudurlsr. Qkssr siyasi idealistlsr muharibs vs beynslxalq munaqi§slsrin ssbsblsrini insan tsbistins msxsus eqoizmdsn, tscavuzkarliqdan yaxud agilsizliqdan gixi§ edsrsk izah edsn baxi§lari rsdd edirdilsr.21 Siyasi idealistlsr skssr hallarda inanirdilar ki, dunya miqyasinda qurulmu§ pis ictimai-siyasi strukturlar vs institutlar fsrdlsrin pis davrani^larinin ssas ssbsbidir. Buradan da bels bir nstics gixarirdilar ki, muharibs heg ds labtid deyildi, gtinkti onu pis sosial-siyasi strukturlar, institutsional qurumlar vs ts§kilatlar yaradir. Demsli, siyasi idealistlsrs gors uygun sosial strukturlar yaradilsaydi, onda muharibsnin ds qar§isi alanacaqdir. Umumiyystls, siyasi idealist baxi§lara gors hsr bir dovlstin daxili siyasi fslssfssi onun xarici siyasstinin msqssdi olmalidir. Siyasi idealizmi fsqlsndirsn ssas cshstlsrdsn biri onun sosial-siyasi tsrsqqiys inami idi. Bszi ekspertlsr siyasi idealizmin ugursuzlugunu ideyalarrnin universalla§a bilmsmssinds, zamanin yetsrsizliyinds, digsr ekspertlsr iss bu ugursuzlugun ssas ssbsbini siyasi idealizmin dunyagoru§unun sshv vs sadslovh olmasinda gorurlsr. II Dunya muharibssindsn sonra AB§-da gorksmli diplomatlar vs dovlst xadimlsri Hans Morgentau, Reynhold Nibur, Corc Kennan, Henri Kissincer vs b. tsrsfindsn dsstsklsnsn siyasi realizm idealistlsrin insan tsbistinin yax§i olmasi barsds ssas ontoloji prinsiplsrins qar§i gixaraq tssdiq edirdilsr ki, adamlar tsbistcsn heg ds yax§i yaxud xeyirxah deyil. 9n yax§i halda, insan pis vs yax§i olmaq ugun bsrabsr bacariq vs gucs malikdir. 9ks tsqdirds adamlarin instinktiv istsklsri vs arzulari birinin digsrinin uzsrinds hokmranliq etmsys sovq etdirir. Buradan bels bir nstics hasil olunurdu ki, muharibs hsmi§s mumkundur vs skssr hallarda onun ba§ verms ehtimali yuksskdir. Elmi sdsbiyyatda hsmginin realpolitik22 (almanca tshffuzunds, "re'alpoli,ti:k) termini altinda taninan bu dunyagoru§u siyassti vs diplomatiyani ssassn hakimiyystls, praktiki vs maddi amillsrls slaqslsndirir.

Dovlstin tshlukssizliyini mohksmlsndirmsk msqssdi ils kollektiv tshlukssizlik, heg olmazsa, nszsri planda, ittifaq dovlstlsrinin vs beynslxalq ts§kilatlarin gundsmins daxil oldu. Lakin kollektiv tshlukssizlik praktikada gox vaxt bels bir tsminati vers bilmirdi. Realpolitiklsrin nszsrincs sulhs heg vaxt tsminat verils bilmsz. Lakin dunyada milli siyasstlsr realpolitik dunyagora§uns ssaslansaydi, o halda beynslxalq alsmds sulhs nail olmaq olardi. Bels ki, oz tshlukssizliyins vs eqoist maraqlarina tsminat axtaran muxtslif dovlstlsr arasinda yaranacaq siyasi tarazliq nsticssinds hsmin dovlstlsr hsr hansi daha guclu bir dovlsts qar§i ittifaqda birls§s bilsrdi. Belslikls, siyasi realizm muxtslif variantlarda tszahur etss ds, o, xarici siyasstin daxili siyasstdsn ustunluyunu, iri miqyasli, nizamli vs bacariqli hsrbi gucun, intizamli milli ordunun saxlanmasini mudafis edir, millstgiliyi xususi vurgulayir. Hsmginin beynslxalq siyasstin subyektlsri kimi milli dovlstlsrs ustunluk verilir: unitar subyektlsr olaraq dovlstlsr vahid qsrar qsbul etms vs icra sistemins malik olmalidir, gunki dovlstlsrin fsaliyystlsri ssassn rasional mahiyyst da§iyir vs bu ssbsbdsn ds milli tdhlukssizlik sn shsmiyystli beynslxalq siyasi mssslsys gevrilir.

Bels bir fakti da qeyd etmsk lazimdir ki, II Dunya muharibssindsn ba§layaraq siyasi realizm yaxud realpolitik dunyagoru§u §imali Amerika dovlstlsrinds dominant ideologiyaya gevrildi. Cimmi Karter vs Bill Klinton istisna olmaqla, amerika prezidentlsri oz siyasstinds realpolitik konsepsiyasina ssaslanirdilar. Qlbstts, buna parallel olaraq Amerikanin elmi-ictimai, dovlst vs siyasi dairslsrinds realpolitikin ssas muddsalarini tsfti§ edsn, hstta ssasli surstds §ubhs altina alan tslimlsr ds yaranmaga ba^ladi.23 Belslikls, bu qisa ekskursdan bels bir umumi nsticsys gslmsk olar ki, siyasi realizmin, klassik vs neorealizm ds daxil olmaqla, dovlst, siyasst vs hakimiyyst konsepsiyalarinda muqayissli ox§ar cshstlsrin goxlugu hsmin siyasi doktrinanin Gsrb siyasi fslssfssi fikrinds, sn azi, Fukidid, Makiavelli vs Hobbsun §sxsinds oz sslsflsri, Tomas Hobbs, Morgentau, neorealizmin timsalinda iss xslsflsri vardir. 1.