iSLAMDA MUQ0DD0SL0RIN P0R0STI§I V0 TURB0 ZIYAR0TI. iSLAMDAN ONC0KI KULTLARIN SOSIALLA^MASI K. A. 0zimov, M. Q. Tuncer Baki Dovlat Universiteti, Baki, Azarbaycan

Summary. The article is devoted to the analysis of the cult of saints and the pilgrimage to the holy shrines in the context of the Turkish and Azerbaijani cultures as a system of religious beliefs, rituals and symbols.

Key words: Islam; sacred and profane; cult of saints; pilgrimage (Hajj); holy shrines and tombs; socialization; integration; prototype model; pre-islamic cults.

Faktlar tэsdiq edir ki, islam эski kultlari vэ mйqэddэslik simvollarini ідіш alaraq, mйqэddэsliyin yeni yaradagi paradiqmalarini hazarlayirdi. 0ski kultlar vэ mйqэddэslэr islam kontekstindэ daha iri hэcmli grup vэ sosial strukturlara trnsformasiya edэrэk cэmiyyэtdэ xususi status vэ rollara yiyэlэnir. Bu sosial prosess vэ inki§af эski dovrbrb mйqayisэdэ daha бnэmli olmu§du.

Dedikbrimizi Orta Asiya vэ Qafqazlarda movcud olmu§ эski turk УЭ digэr xalqlara mэxsus kultlarin vэ mйqэddэslэrэ pэrэsti§in bugйnйmйzэdэk gэlib gatmi§ simvollari tэsdiqlэyir. Qski mйqэddэslэr mйsэlman cэmiyyэtinin sosial stratifikasiyasinda mйsэlman elitar qrupun vacib komponentinэ gevribrok islam mэdэniyyэtinэ, siyasi hэyatlna dэyэrli tбhfэlэr vermi§dir.

Onlarin muasir cэmiyyэtdэki rolu mйsэlman cэmiyyэtininin tэbiэti vэ эski эnэnэlэrinin sosial hэyatdakl funksiyalarini yenidэn nэzэrdэn kegirmэyi zэruri edir: hэqiqэtэn ЭПЭПЭ sadэcэ varislik deyil, o, hэmginin tarixi vs msdsni irsi yenidsn msnimssmsk vs dsysrlsndirmskls onu muasir hsyata daxil edir. Orta Asiya turklsri muasir dovrds csmiyysti iki zumrsys bolurdu: ali tsbsqsdsn olanlar "ok-suyak" yaxud "ag sumuk", a§agi tsbsqsdsn olanlar "koraga" yaxud "qara camaat" adlanirdi. Hstta reqional fsrqlsr ds ozunu gostsrmi§di, turkmsnlsrds musslman muqsddsslsrinin nssli "ovlad", qazax vs qirgizlar "ag sumuk" elitins monqollarin ssrksrdssi Qinqiz xani vs onun nsslini daxil edir. Muasir dovrds onlarin dsqiq sayi mslum deyil, lakin yaxin kegmi§in hesablamalarina gors 1884-cu ilds Ssmsrqsnd vilaystinin Xocsnd uyezdinds onlarin sayi 3184 nsfsr yaxud csmi shalinin 7,8 % ts§kil edirdi. 1902-ci ilds Fsrqans vilaystinin Margilan uyezdinds, indiki Uzbskstanin Fsrqans vilaystinds 6000 yaxud 1,5 % , 1920 -ci illsrin ortalarinda Buxara xanliginin tsrkibinds 14345 nsfsr turk vs 20925 nsfsr tacik "ag sumuk" elit qrupu musysnls^dirilmi^dir13.

Kegsn ssrin 20-ci illsrinds Turkmsnistan Respublikasinin srazisinds 30000 nsfsr muqsddss qeyds alinmi§dir ki, bu da csmi shalinin 4 % ts§kil edirdi. Orta Asiya turklsri muqsddsslsri ("ag sumuklsr”) sn umumi §skilds xoca vs seyid kimi tssnif edir. Onlar arasinda musyysn fsrqlsr var vs bu barsds elmi sdsbiyyatda baxi§lar muxtslifdir. Seyidin msn§syi az-gox mslumdur, lakin “xoca” ils bagli mubahisslsr movcuddur: seyidlsr - momin xsliflsrdsn Usman vs 0linin (Mshsmmsdin qizlari tsrsfdsn), xocalar- 0bu Bskr vs Omsrin, hsmginin Usman vs 0linin (Mshsmmsdin qizlari tsrsfdsn deyil) nssillsri sayilir. Seyiddsn fsrqli, xocalarin scdadlari xsliflsrdsn savayi Peygsmbsrin yaxin silahda§larindan vs dostlarindan ola bilsr14.Lakin sads xalq §uurunda xocalar Mshsmmsdin "dord momin dostlari" ("gor-sr”) - 0bu Bskr, Umar, Usman vs 0linin adlari ils baglanirdi.

Zaman kegdikcs 0linin adi daha onsmli olmu§du. Bunu qismsn §isliyin tssirlsri ils izah etmsk olardi. Belslikls, "ag sumuklsr”-s daxil olan qrup formal olaraq xocalara nisbstsn daha kubar vs ssilzads olsalarda, sads adamlarin nszsrinds muqsddssliyin meyari bir qsdsr fsrqli idi: mssslsn, Orta Asiya vs Qafqaz reqionlarinda yerli xalqlar gslms xalqlarla muqayissds oz muqsddsslsrini daha §srsfli vs daha kubar msnssbs malik hesab edirdi. Fsrqans vilaystinds muqsddsslsrin iyerarxi birinci yerds “tura”, ondan sonra “xoca”, “seyid” vs “mirzs"-ni gostsrir.

Bu cur tssnifatin ssasinda bels bir fikir durur ki, a§agi tsbsqsys msnsub muqsddss qruplar qara camaatla nigah baglamaga daha gox meyilli oldugundan onlar daha az muqsddssliys malikdir. Ruslarin istilasindan sonra Orta Asiyada vs Qafqazlarda qeyri-musslman hakim usul-idarssi, inzibati qanun-qaydalari surstls qsrar tutur vs yerli kubarlar csmiyystds tutduqlari yukssk vszifs vs msnssblsrindsn tsdricsn sixi§dirilir. Yeni hakimiyyst strukturlarlari yerli musslman ruhanilsri ils slaqsys girib sski elit qruplarin yukssli§ins hsr vschls manegilik edirdilsr. Rus msmurlarinin hsdsfi ssassn i§anlar vs "sufi qarda§ligi" idi, gunki 1898 ci ilds rus hakim usul-idarssins qar§i Qndican vilaystinds ba§lanmi§ usyanlara i§an Mshsmmsd Qli Xslfs vs diqsr sski i§an-sufi ba§gilari rshbsrlik etmi§dir.

Bundan sonra i§anlar vs sufilsr Orta Asiyada “kafirlsrin qayda- qanunlarina, butun rus i§lsrins vs hakimiyystins qar§i yerli xalqlari usyanlara qaldiran vs hsmin usyanlara bilavasits ba§giliq edsn zsrsrli vs tshluksli du§msnlsr” kimi rus hakim dairslsri tsrsfindsn ciddi tsqiblsrs vs divanlara msruz qalir15. Sovet hakimiyysti illsrinds bu sosial elitar tsbsqs yens §ubhs altinda olmu§dur. Hsls 1923-cu illsrds Turkustan kommunist partiyasi "i§anizm vs digsr dini csrayanlara qar§i mubarizs" proqramini hazirlayib onu butun Turkustan vilayst, §shsr vs syalstlsrins yaymi§dir16. Eyni ils Qafqazlarda, o cumlsdsn Azsrbaycanda gar dsul-idarssins, rus mustsmlsksgilik siyasstins, “kafir adst-snsnslsrins”, etnik vs dini zsminds rus irqgilik siyasstins vs hsqarstins qar§i yerli xalqlarin usyan vs hsrakatlarina yerli dini liderlsr, §eyxlsr, muridlsr, mur§udlsr, sufilsr vs ruhani tsbsqslsrinin digsr numaysndslsri, muflisls§mis yerli mulksdarlar, bsylsr, agalar, rshbsrlik etmi§dir.

Mssslsn, ruslar bu reqionlari i§gal etdikdsn sonra siyasi idaretms formasi kimi daha gox qeyri-musslman sosial vs siyasi idaretms sistemins ustunluk vermskls yerli elitanin vs muqsddsslsrin csmiyystdski nufuzuns agir zsrbslsr endirmi§, onlarin iqtisadi, siyasi vs msdsni hsyatda fsal i§tirakini tsdricsn sixidirmaga nail olmu§dur. Tsdqiqatgi V. Toporov qeyd edir ki, imperiyalarin qsrarla§masi vs yaxud suqutu ils siyasi proseslsrin katalizatoru vs nuvssini ts§kil edsn quvvslsr ds yoxa gixir17. Lakin tsdqiq etdiyimiz yerli muqsddsslsr vs elit qruplari Toporovun fsrziyyssini yalniz qismsn tssdiq edir. Fakt ondan ibarstdir ki, hsmin quvvslsr yeni siyasi rejims msharstls uygunla§ir vs yeni hakimiyyэt strukturlarina mйvэffэqiyyэtlэ inteqrasiya etmэklэ yeni status vэ rollar эldэ edirbr. Mэsэlэn, 1920 vэ 1930 ШэМэ sovetlэrin Qafqazda vэ Orta Asiyada siyasi idarэetmэ apparatini inqilabaqэdэrki rus mэmurlarlndan tэmizlэyib vэ dбvlэt idarogiliyi^ yerli kadrlarin cэlb edilmэsi siyasэti milli icma strukturlarinda seyidlэrin, i§anlarin vэ digэr yerli elit qruplarin дэ^тр hбrmэt vэ nufuzunu xeylim artirmi§di.

Bu “korenizasiya” siyasэtinin nэticэsi kimi Dagistanda lэzgl, avar, kumik, azэrbaycanll inqilabgi klan qruplari, onlarin qohum^qrabalari, yerlilэri ali partiya vэ idarэgilik strukturlarinda tэmsil olundu, bindan э^э kumiklar torpaq mйlkiyyэti йzэrindэ Xalq Komissarligini, azэrbaycanlllar isэ o^nin guc nazirliyini- Daxili i§br Komissarligini idam edirdi18. Muasir yenib^n mйsэlman cэmiyyэtlэrinin sosial stratina diqqэt etdikdэ goruruk ki, mйqэddэslэrin эksэr tбrэmэlэri yeni elitar strukturlara inteqrasiya edib dйnyэvi hakimiyyэtэ mэxsus norma vэ etiketlэri qэbul edir. islamda mйqэddэslэr adэtэn oz qohumlari ilэ evbndikbri йдйn qruplar qohumluluq эlaqэlэrinэ gom formali§irdi. Bu cur qruplar daxili mobilliyi ib kйtlэlэrdэn fэrqlэnir. Mйqэddэslэrin klan §эkHndэ birb^rok hakimiyyэt ugrunda mйbarizэdэ vэ dбvlэt strukturlarinda tэmsil olunmaq йдйn qйvvэlэrini vahid cэbhэdэ birb§dirmэyэ yardim edirdi. Dediyimizdэn beb nэticэ gixarmaq olar: 1.

Adэtэn fбvqэltэbii qйvvэlэrэ yбnэlsэ dэ, ayri-ayri mйqэddэs

fэrdlэr, tayfa-qэbilэ эcdadlarl, «^xsbr, yerlэr, ШГЬЭ, ocaq vэ s. pэrэsti§in obyektinэ gevrilir. Dini рэ^Ь§ hэm fэrdi qaydada, hэm dэ liderin rэhbэrliyi altinda kilsэ, sinaqoq, mэbэd, pir, ocaq yaxud mэsciddэ mйtэ§эkkil dini ibadэtin bir hissэsi kimi icra edilэ bilэr. Рэ^В§ davrani§inin oz spesifik xйsusiyyэtlэri var. O, dua, qurban, ritual, seyr УЭ dй§йncэlэr (meditasiya), bayram vэ mэrasimlэr, hacc ziyarэti vэ s. ibamt elementlэrini ehtiva edir. 2.

islam, ba§qa dinlэr kimi, oz tarixi inki§afinda iki amili sintez edir. Bir tэrэfdэn, ona mэxsus anlayi§ vэ konsepsiyalari, digэr tэrэfdэn, бzйndэn ЭУУЭ1 movcud olmu§ эski tэsэvvйr vэ ideyalarin tэsirlэrini mэharэtlэ birb§dirir. Zahirэn belэ gorunur ki, meydana gэlэn yeni din эski tэssэvvйrlэri ugurla tarix meydanindan sixi§dirib cixarir. 0slindэ, islam hэmin ideya vэ tэssэvvйrlэri mэharэtlэ saf-дйrйk edib oz sisteminэ uygunla§dirmi§dir. 3.

Ona gom dэ islam ilkin tэliminin davamliligi naminэ agilli strategiyalar segir vэ zэruri hallarda kompromissэ gedirdi. Е1э kult vэ ziyarэt mэsэlэsindэ dэ ox§ar strateqiyani goruruk. 4.

islam ilkin msnbslsrins istinad edib kult mssslssinds oz konsepsiyamizi qisa §skilds bels ifads edirik: islam dini muqsddsslsrin psrssti§i mssslssinds dindarlarin arzu vs tslsblsrini maksimum odsmskls sski kultlari msharstls sintez etmi§, ozunun ilkin tslimins uygunla§dira bilmi§dir. Kult vs ziyarst sistemi islamda ictimai sosialla§ma prosesinin vacib elementins gevrilmi§dir. Bundan ziyads, sski kultlarin fslssfi, mistik, sosioloji vs sosiallla§ma aspektlsrini guclsndirmskls onlara yeni islam msdsni sistemi daxilinds nisbstsn inki§af etmi§ Yunan msntiqi vs rasional fslssfssinin qar§isinda duru§ gstirmsys imkan vermi§, mistik vs sosialla§ma aspektlsrini guclsndirmskls dindarlarin yeni tslsb vs arzularina cavab vers bilscsk yeni hsyati quvvs vs vasits ils tsmin etmi§dir. 5.

0ski turk kultlari, ziyarstlsri vs onlarla bagli dini ayin,

msrasim, xalq adst-snsnslsri ssas istiqamstins gors islam prinsiplsri kontekstinds inki§af edir vs onlarin assimilyasiya msrhslslsri islam inteqrasiyasi msrhslslsri ils ugurla sonuclanirdi. Bu ikitsrsfli vs goxtsrsfli assimilyasiya-inteqrasiya sayssinds sski kultlar bugunumuzsdsk qorunub saxlanmi§di. Faktlar tssdiq edir ki, islam sski kultlari vs muqsddsslik simvollarini igins alaraq, muqsddssliyin yeni yaradagi paradiqmalarini hazarlayirdi. 0ski kultlar vs muqsddsslsr islam kontekstinds daha iri hscmli grup vs sosial strukturlara trnsformasiya edsrsk csmiyystds xususi status vs rollara yiyslsnirdi. Bu sosial prosess vs inki§af sski dovrlsrls muqayissds, muasir dovrumuzds daha onsmli olmu§du. Dediklsrimizi Orta Asiya vs Qafqazlarda movcud olmu§ sski turk vs digsr xalqlara msxsus kultlarin vs muqsddsslsrs psrssti§in bugunumuzsdsk gslib gatmi§ simvollari tssdiqlsyir. 0ski muqsddsslsr musslman csmiyystinin sosial stratifikasiyasinda musslman elitar qrupun vacib komponentins gevrilsrsk islam msdsniyystins, siyasi hsyatina dsysrli tohfslsr vermi§dir. Belslikls, musslman muqsddsslsrinin nssli vs ardicillari Orta Asiyada vs Qafqazlarda imtiyazli sosial qruplar smsls gstirs bilmi§ vs onlar bu qun ds hsmin regionlarin sosial, msdsni vs siyasi hsyatinda shsmiyystli rol oynayir.