NITS§E QLOBALLA§MANIN ASTANASINDA Z. F. Rg^idov Baki Dovlat Universitetinin, Baki, Azarbaycan

Summary. Modern development of a civilization, first of all globalization it is connected with crisis in many spheres of life, and also with environment degradation. Ницще, sharply criticizing many problems of time through the analysis of religious values, definitely saw these prospects.

Key words: globalization; Nitsche; criticism of Christianity; moral values.

ilk dsfs olaraq Nits§e Avropaya agir diaqnozu «§sn elm» sssrinds qoymu§dur. Nits§e hiss edirdi ki, «Avropa - agir xsstsliys dugardir; o, gsrsk bu xsstsliyinin basilmaz olmasi, sbsdi szaba dugar olmasi ils bari§sin. Xstlik muxtslif §skilds ola bilsr» [1]. Burada nihilizm umumdunya miqyasinda artir vs inki§af edir. Nits§e deyirdi ki, uzumuzs gslsn novbsti iki ssrds butun dsysrlsr yenidsn qiymstlsndirilscsk, insan nsslinin mentalligi misilsiz dsrscsds tshrif olunacaq. «Xeyir vs §erin o tayinda» sssrinds Nits§e yazirdi ki, «Heg bilirsinizmi ki, hsr §eyin ba§qa curs olan vaxtina na qsdsr az qalib! Gslin saglam du§uncsli vs mudrik olaq!» [3]. Digsr bir sssrinds («Qxlaqin msn§syins dair») Nits§e yazir ki, «Avropa ugun uzumuzs gslsn iki ssrds iki psrdsdsn ibarst olan dsh§stli, §ubhsli, vs, ola bilsin ki, sn umidli olan bir dram ba§ verscskdir» [2]. «Artiq getdiyimiz yol suru§ksn vs tshlukslidir, uzsrinds getdiyimiz duz bizi saxlasa da, nazilib; biz iliq vs tshluks qoxulu srims nsfssini duyuruq; ayagimiz dsysn yerds vaxt gslscsk ki, heg kss kegs bilmsz» [yens orada].

Nits§e inanirdi ki, Avropa msdsniyysti vs sivilizasiyasi dibi gorunmsysn bir ugurumun astanasindadir, onlarin arxasinda Hegns vs Kimsssizlik durub onlarin yerini tutmaga hazirla§ir. Sarsilmaz gaya kimi gorunsn dini, sxlaqi, fslssfi ssaslar qum kimi sriyib barmaqlarin arasindan axir gedir.

Lakin Nits§eni az adam e§idirdi, slslxusus siyasstgilsr. «Boyuk siyassts» tssir etmsk cshdlsri sadslovh gorunurdu. Nits§e Almaniya imperatoruna, Bismarka oz kitablarini gondsrmskls, Avropa vs Almaniyanin aqibstini dsyi§dirmsys gali§irdi.

insan nsslinin fizioloji cshstdsn cilizla§masi, korlanmasi; xristianligin oz sxlaqinin «slindsn» mshv olmasi; dunyanin axira qsdsr

25

sэlis izahinin olmamasi; elmin vэ fэlsэfэnin suqutunda; muasir tэbiэt§йnasllgln qeyrielmliyi, :ШЭЬУ olmasi; anarxizm vэ nasionalizmdэ siyasi vэ iqtisadi dй§йncэ tэrzinin cilizla§masinda; muasir dunyada incэsэnэtin olduqca qэribэ, ciliz vэziyyэti. Nihilizm pessimizmin inki§afinin, bir dэ dekadansin, son, ozu dэ du§unulmu§ mэrhэlэsidir.

«Bazel mэhbusu» adi ilэ mэ§hurla§an Nits§e nihilizmin iki formasini fэrqlэndirirdi: fэal (ruhun artmaqda olan quvv^sini bildirэn) vэ passiv (ruhun suqutu vэ gerilэmэsi, buddizm). Passiv nihilizm insanlari inamsizliga dogru itэlэyir, fэal isэ - xususi hakimiyyэtэ iradэ novu olan hэqiqэtin metafizik novunu bildirir. Bйtбvlйkdэ Nits§enin nihilizm haqqinda tэliminin mahiyyэti ondan ibarэtdir ki, dunyada, cэmiyyэtdэ, insan zэkasmda пэ ba§ ve^ dэ, tamamilэ mэnaslz, mэqsэdsiz, эhэmiyyэtsizdir. Nihilizmin mэnasml son dэrэcэdэ mэzmunlu ifadэsi «Allah olub» ifadэsidir [1]. «Allah olub. Allah hэmi§эlik olub. Vэ onu biz oldurmu^uk. Ozйmйzэ necэ tэsэlli verэk? Dunyada эп parlaq, эп qudmtli olani bigaqlami§iq, qanini qэltan etmi§ik, bu qani эllэrimizdэn kim yuya bilэcэk? Bu boyuk эmэlin yuku hэddindэn boyuk olub agir deyilmi? Bэlkэ biz ozumuz Allah sэviyyэsinэ ucalmaliyiq ki, tomtdiyimiz эmэlin altindan gixa bibk?» [yenэ orada].

Tэdqiqatgllarm hesab etdiyi kimi, Nits§enin mйhafizэkarllq fэlsэfэsinin [4] эsas ideyalari - tarixilik, «эbэdi qayidi§» mйhafizэkarllq ideologiyasinin, onun bir neдэ cэrэyammn nэzэri эsasml tэ§kil etmi§dir. Alman УЭ ingilis tэdqiqatдllarl tэrэfindэn (эsas fэlsэfi cэrэyanlarl) Nits§enin ideyalarinin interpretasiyasinin zaman anlayi§inin (Klagess, Haydegger), tarixin (§pengler, George), эxlaqm (Klages, Yunger, Levi) metafizik yozulmasi gixi§ kimi edir.

Gorunduyu kimi, Nits§e hakimiyyэt probelminin hэllindэ ilk nбvbэdэ mэnэvi dэyэrlэrin yenidэn qiymэtlэndirilmэsini эsas tutur. Bununla эlaqэdar onun din ib bagli эsэrlэrinэ muracbt edэk. Bildiyimiz kimi, "Antixristianli" эsэri Nits§enin эsas эsэrinin yeganэ tamamlanmi§ hissэsidir. 1888-ci ildэ Nits§e daha bir neдэ эsэr yazdi - '^rostbkarlarm alaqaranligi", "Vaqner ilэ hadisэ”, “Homo essesi”.

"Antixristianli" hэmin ilin sentyabrinda yazilib. Alman dilindэ Antichrist iki mэna kэsb edir: “antixristianli” vэ “antixrist” (lamэzhэb). “Antixristianli” sozu Nits§enin fikrini daha dэqiq ifadэ edir. isaya (Xristos) qar§i Lutsifer (iblis) yox, Dionisi qoyulur; burada Antixrist obrazi da var idi; sonuncunun sэltэnэtini Nits§e oz эsэrinin axirinda tэsvir edir.

"Xristianliga qar§i qanun" Birinci ilin birinci, Qurtulu§ gйnйndэ qэbul olunub (yanli§ tэqvimin 30 sentyabr 1888-ci il tarixindэ).

Qusurluga qar§i olumcul mйbarizэ; qusurluq xristianliqdir.

Birinci tezis: qusurluq qeyri-tsbiilikdir.

0n qusurlu, noqsanli -ke§i§dir, gunki kortsbiini oyrsdir. Ke§i§i bu smsllsrdsn gskindirmsk ugun ba§a salmaq, katorqaya gondsrmsk lazimdir.

ikinci tezis: ibadstds i§tirak etmsk - ictimai sxlaqa qssd etmsk demskdir. Katqoliklsrs yox, protestantlara qar§i daha ssrt olmaq lazimdir; protestantlara iss nisbstds liberal protestantlara qar§i daha dozulmsz olmaliyiq. Xristian ibadstlsrds i§tirak edsn adamin elms yaxin olmasi onun gunahlarini qat-qat artirir. Demsli, cinaystkarlarin cinaystkari - filosofdur.

Ugtincti tezis: Lsnsts layiq o yerlsr ki, orada xristianlar oz msbsdlsri yumurtlayirdilar, yerls bir edilmslidir. Yer kurssinin sn agilsiz yerlsri olan bu yerlsr dtinya tigtin bir vahimsdir. Orada zshsrli ilanlari yeti§dirmsk lazimdir.

Dorduncu tezis: Bakirliyin tsbligi qeyri-tsbiiliys agiq-a§kar tshrik etmsk demskdir. Cinsi hsyata hsr hansi bir nifrst, onun "murdar", "haram" adlandirilmasi canli hsyatin muqsddss ruhuna qar§i gunah i§lstmsk demskdir.

Be§inci tezis: Ke§i§ls bir sufrsds syls§ib yemsk yemsk qadagandir: bununla insan oz abrini itirir.

Altinci tezis: muqsddss tarixi ona layiq adla gagirmaq lazimdir: lsnsts gslmi§ tarix; "allah", "xilasolunma", "xilaskar" sozlsri soyu§, cinaystkarligin damgasi kimi istifads olunmalidir.

Yeddinci tezis: Butun qalan ideyalar yuxaridakilardan irsli gslir. “Antixrist”.

Bu ssnsd Nits§enin xristianliga olan nifrsti haqqinda bizds musyysn bir tsssvvur yaradir. Nits§enin antixristianliginin ssasini onun antologiyasi ("hakimiyysts olan irads” vs ts§skkultapma haqqinda tslimi), idrak nszsriyyssi (“perspektivizm”) vs sxlaqi (butun dsysrlsrin yenidsn qiymstlsndirilmssi", "fovqslinsan”) ts§kil edir. Xristianligi "sbsdi qayidi§" sfsanssi svsz edir. Nits§e dinin muqsddss saydigi sxlaqi dsysrlsri rsdd edir: "Siz buna Allahin ozunu ifadsolunma, pargalanma deyirsiniz; lakin bu, yalniz qabiqdan gixmaqdir; o, yalniz oz sxlaqi qabigini atir! Tezlikls onu xeyir vs §srin o tayinda, sks tsrsfinds gors bilsrsiniz!”.

"Antixristianli"da Nits§e oz fslssfssinin ssas muddsalarinin ancaq cizgilsri verilir, burada verilsn xristianligin tsnqidi onun tsliminin yalniz bir elenmentidir.

0D0BiYYAT 1.

Ницше. Веселая наука // http://www.philosophy.ru 2.

Ницше. Фридрих Ницше. К генеалогии морали // http://lib.ru/NICSHE/morale.txt 3.

Ницше. По ту сторону добра и зла. // http://lib.ru/NICSHE 4.

Демидов М. И. Влияние идей Ницше на консервативную философию первой трети 20 века. Автореф. дисс. на соискание уч. степени канд.филос. наук. - Санкт-Петербург, 2011. - 23 с.