iSLAM M0D0NIYY0TI KONTEKSTIND0 0SKI KULTLARIN T0KAMULU V0 TRANSFORMASIYASI K. A. 0zimov, M. Q. Tuncer Baki Dovlat Universiteti, Baki, Azarbaycan

Summary. The main features of evolution of worship of saints, the pilgrimage to the tombs of saints, the ethical rules of the pilgrimage to sacred places in Islam, the causes and the sources of true and false beliefs of believers are exposed.

Key words: Islam; sacred and profane; cult of saints; pilgrimage (Hajj); holy shrines and tombs; socialization; integration; prototype model; pre-islamic cults.

Kult vэ pэrэsti§in bir davrani§ formasi kimi oz spesifik xйsusiyyэtЪri vardir. O, dua, qurban, ritual, seyr vэ du§urc^br (meditasiya), bayram vэ mэrasimlэr, hacc ziyarэti vэ s. ibarot elementlэrini ehtiva edir. Bu mэqalэdэ эsas hэdэf эski turk kultlaridir, lakin ba§qa mйsэlman xalqlarina mэxsus kultlarin da monoteist islam dini kontekstindэ Qevrilmэbrэ mэruz qalmasini, pэrэsti§-kult anlayi§inin mszmun vэ formaca dэyi§diyini, konkret olaraq kultun yeni muh^ inteqrasiyasini vэ islam kontekstindэ kult sisteminin fэlsэfi, sosioloji vэ mistik aspektlэrini izlэyэcэyik.

islam, ba§qa dinlэr kimi, oz tarixi inki§afinda iki amili sintez edir: bir tэrэfdэn ona mэxsus anlayi§ vэ konsepsiyalari, digэr tэrэfdэn бzйndэn ЭУУЭ1 movcud olmu§ эski tэsэvvйr vэ ideyalarin tэsirlэrini mэharэtlэ birb§dirir. Zahi^n beb gorunur ki, meydana gэlэn yeni din эski tэssэvvйrlэri ugurla tarix meydanindan sixi§dirib cixarir. Эslmdэ, islam hэmin ideya vэ tэssэvvйrlэri mэharэtlэ saf-дйгйк edib oz sistem^ uygunla§dirmi§dir. 0lbэttэ, эgэr islam dinini gэbul etmi§ mйxtэlif etnik vэ milli qruplara mэxsus dindarlarin butun arzu vэ istэklэri nэzэrэ alinsaydi, onda islam dini-etiqad УЭ kult sisteminin ilkin prinsiplэri vэ konsepsiyalari ciddi tэhlйkэyэ mэruz qalardi4.

Ona gors do islam ilkin tsliminin davamliligi naming agilli strategiyalar segir vs zsruri hallarda kompromisss gedirdi.

Lakin islamin sonraki inki§afinda muqsddsslsrs hormst, tszim vs ehtiram, onlardan yardim dilsmsk tsdricsn ozuns yol agir vs muqsddsslik konsepsiyasi formala§maga ba§layir. islama uygunla§maga ba§layan sski kultlar monoteizm kontekstinds sski politeist tslsb vs ehtiyaclarini odsyib mominlsrls Allah arasindaki "dsrin ugurumu" aradan qaldirmaq ugun edilsn ilk cshdlsrdsn biri idi. Bu ideyanin, hsmginin mdqsddsslsrs §amil edilsn fovqsltsbii keyfiyystlsr, onlarin Allaha yaxinligi, onun qudrstins "§srik" olmalari islamin peygsmbsr haqda konsepsiyasinin koklu surstds gevrilmssi sayssinds mumkun olmu§du.

Birincisi, varligin vshdsti (vshdst sl-vucud) tslimi yaxud onun modifikasiyasi insan vs Allahin yaxinligini, ruhsn ox§arligini tssdiqlsdi. ikincisi, Mshsmmsd peygsmbsrin §sxsiyystinin bir insan kimi vs bs§sriyystin ideali kimi tssvir edilmssi. Uguncusu, §islikds §sxsiyyst kultunun meydana gslmssi, imamlarin, 0li vs Hin insanlarla Allah arasinda vasitsgi olmalari vs belslikls insan vs Allah arasinda o vaxtacan movcud olan "bo§lugu" doldura bilmssi. Zsnnimizcs, gixartdigimiz bu nsticslsr sski kultlarin, muqsddsslsrs psrssti§in islam kontekstinds inki§afini stimulla§diran amillsrdir. Fsrqlsri islam alimlsrinin msqssdlsrins deyil, sadscs onlarin istifads etdiyi muxtslif metodlara aid etmsk lazimdir. Mssslsn, Allahla insan arasinda vshdsti islam filosoflari msntiqi analizs, mistiklsr intuitsiya vs poeziyanin mscazi dilins, ortodoks mszhsblsr Quran vs hsdislsrs ssaslanib muxtslif formalarda izah edirlsr. R. Nikolson bu vshdsti duzgun olaraq "mutlsq vshdst" adlandirir vs onu Allahin transendent tsbisti ils slaqslsndirir.

islam sufilsrini bir-biri ils, Allahla vs vasitsgi rolunda Peygsmbsrls six-six baglayan guclu §sxsi munasibst vs slaqslsr bu vshdstds ozunun son zirvssins gataraq, hsr cur yad vs ozgsls§mi§ munasibstlsri istisna edir6. Bu unsiyyst vs vshdst insan vs Allah arasinda vasitsginin komsyi ils hsyata kegir: onun ilahi ssy vs arzulari insanin "ruhi aspektini" (sql-i qudsi) Allaha yonsldir, onlari bir-birins baglayir. Mshsmmsd Peygsmbsr vs §is imamlari islamda bu vasitsgilik missiyasini tsmsil edir. Mshsmmsd bir vasitsgi olaraq islamda Kamil insanin prototipidir. O, hsmginin kosmik qtivvs keyfiyystinds Vahid vs goxu birls§dirmsys qadirdir vs dunyanin davamli movcudiyysti hsmin kosmik quvvsdsn asilidir. Mikrokosm kimi hsmin obraz tsbii vs ilahi quvvslsrin inikasidir. islam Loqusu keyfiyystinds Kamil insan, F. Grunebaumun da qeyd etdiyi kimi, "Mshsmmsdin mahiyystinin xarici tszahuru olub, bs§sriyystin ideal tipi vs Allahin yerds bir nusxssidir”7.

Bundan ziyads, bu dunyanin gozslliyi Mshsmmsddsndir, onun Nuru sayssinds movcuddur. Butun peygsmbsrlsrs, Adsmdsn isaysdsk, vshy edilmi§ bu Nur muqsddsslsrin vasitssi ils dunyaya tssir etmsyinds davam edir vs muqsddsslsr mshsbbst vs sevginin ks§f etdiyi Vshdst msqaminda Mshsmmsdls birls§ir8.Tsdricsn, Allah vs insan arasinda vasitsgilik missiyasi tskcs Peygsmbsrimizs deyil, hsmginin Htiseyn vs ba§qa imamlara §amil edilir. Xusussn, vasitsgilik doktrinasi §is tsliminds onsmli yer tuturdu. §isliyin Azsrbaycanda geni§ yayildigini nszsrs alaraq, §islikds kult mssslssini burada bir qsdsr geni§ agiqlamaq bir nov zsruridir. Musslman tsriqstlsri arasinda §islik dini eqalitar tslimds onsmli yer tutmu§ Qanun kultunun sksins olraq §sxsiyyst kultuna daha yaxindir. Xristanliqda oldugu kimi, §islikds ds §sxsiyyst vs §shid kultulari culgala§ir. §islik dini vs siyasi legitimlik kimi msrkszi problemi hэll edir, geriyэ yaxud kegmi«p muracbtin islam kontekstindэ mэdэni vэ sosial-siyasi potensiyasini ortaya qoyur. Bundan otru §blik mutbq kamil, sэhvsiz yaxud noqsansiz mйqэddэs imamlar nэzэriyyэsini hazirlayir. Mэsэlэn, «phidlik kultu iran islam inqilabinin lideri imam Xomeyniyэ kutbbri sэfэrbэr etmэkdэ boyuk dэstэk olmu§dur. §b alimlэri sunni alimlэr kimi sadэcэ huquq mйtэxэssislэri deyil, onlar hэm dэ «phidbrin bioqraflaridir, zira ^idlik huquq vэ ilahiyyэtdэn daha ziyadэ stimulla§dirici gйvvэdir. Bu sэbэbdэn §b alimlэri sunnubro nisbэtэn kutbbrb daha effektiv surэtdэ йnsiyyэt baglayirdi.

Belэliklэ, эski mэdэniyyэtin qohum-tayfa эlaqэlэri tэrэfindэn mйэyyэnlэ§dirilmi§, rituallar эsaslnda idara olunan, son dэrэcэ ciddi tэlэbkar sistemi siyasi mэrkэzQІliym mйstэbidliyindэn ara-sira yan ke^ dэ, lakin bu sistem muasir insanin nэzэrindэ bogucu sosial muhitdir. 0ski dunyanin umumi sosioloji qanunauygunlugu tэsdiq edir ki, insan ya pad§ahlara, qohumlara, yaxud eyni zamanda hэr ikisinэ tabe olmalidir, yэni loyalligini qэbul etmэlidir. Hэqiqэtэn, эski turk, azэrbaycan, yunan, roma cэmiyyэtlэrinin sosial strukturuna yaxindan diqqэt etsэk, qэbilэ- tayfa ba§gilarinin, sэrkэrdэlэrin, legioner vэ magistrlэrin, pad§ah yaxud krallarin mэrkэzdэ hakimiyyэti yerli icmalarin vэ local institutlarin vas^giliyi ilэ mumkun olmu§dur. Belэliklэ, эski mэdэniyyэtin qohum- tayfa эlaqэlэri tэrэfindэn mйэyyэnb§dirilmi§, rituallar эsaslnda idarэ olunan, son dэrэcэ ciddi tэlэbkar sistemi siyasi mэrkэzQІliyin mйstэbidliyindэn ara-sira yan ke^ dэ, lakin bu sistem muasir insanin nэzэrindэ bogucu sosial muhitdir. 0ski dunyanin umumi sosioloji qanunauygunlugu tэsdiq edir ki, brdbr ya pad§ahlara, qohumlara, yaxud eyni zamanda ЬЭГ ikisinэ tabe olmalidir, уэт loyalligini qэbul etmэlidir.

Hэqiqэtэn, эski turk, azэrbaycan, yunan, roma cэmiyyэtlэrinin sosial strukturuna yaxindan diqqэt etsэk, qэbilэ-tayfa ba§gilarinin, sэrkэrdэlэrin, legioner vэ magistrlэrin, pad§ah yaxud krallarin mэrkэzdэ hakimiyyэti yerli icmalarin vэ local institutlarin vas^giliyi ilэ mumkun olmu§dur. 0slindэ эski cэmiyyэt mэrkэzi hakimiyyэtin mйstэbidliyindэn fэrdlэri icmalara yaxud sub-icmalara dэrindэn inteqrasiya etmэk hesabina nail olurdu. Bu sэbэbdэn romantikbr kegmi§i idealla§dirirdi, onlarin эksinэ olaraq praqmatist brdbr kegmip dozumsuz munas^t bэslэyirdi. Burda эski xalq kultlari, mэrasim vэ ayinlэri, folklor эшшЬп islam mэdэniyyэlti kontekstindэ бnэmli rol oynayirdi. Belэliklэ, islamda mйqэddэs kitab, tэmiz, universal, fэrdiyyэtQІlik mэdэniyyэti mэrkэzdэ ustunluk tэ§kil edirdi.

Нэш1§э vэ hэr yerdэ siyasi hakimiyyэtэ yiyэlэnmэsэ dэ, lakin bu normativ hakimiyyэt idi: umumi hэyat tэrzini tэyin etmэklэ islam ЭП yukssk dsysrlsri musyysnls§dirir vs onlarin nufuz vs sslahiyystini artirirdi. Bunun sksins olaraq, ritual, vasitsgilik, ekstaz vs iyerarxlar ustunds koklsnmi§ fraqmentar, ssthi vs populyar msdsniyyst ucqarlarda vs ksnd yerlsrinds dominant amils gevrilirdi. Lakin msdsniyystin qeyd olunan hsr iki varianti islam kontekstinds sski kultlarin, ritual vs ayinlsrin qar§iliqli surstds bir-birins nufuz etmssins tskan verirdi. 0ski kultlar, msrasim vs ayinlsr islam sufilsrinin tsliminds vs islam poeziyasinda yeni hsyat vs nsfss kssb edir. indi ssas problem peygsmbsrlsrin varislsrini vs Allahin dostlarini (ovliyalari) yaxud segdiyi muqsddsslsri islam prinsiplsrins uygunla§dirmaqdan ibarst idi.

Diqsr mubahissli mssslsds oldugu kimi, islamda muqsddsslsrin kultu Allahin sozuns ssaslanmalidir. Hsr §eydsn oncs, ilkingag islam ruhuna zidd olan muqsddsslik kultunu ifads etmsk tigtin bir texniki termins ehtiyac vardi vs bu ehtiyaci "vsli” (csm formasi, ovliya) termini odsmsys ba§ladi. Bszi mominlsri §sristin ekzotik tsrsflsri qane etmirdi, butovlukds §sristi qsbul etsslsr ds, onlar dini daha geni§ msnada, tskcs vshy kimi deyil, hsmginin sirr vs musmma keyfiyystinds anlayirdilar. Muqsddsslik (vilayys) ideyasi islamda yer almaq ugun hsr §eydsn oncs Allahin sozuns istinad etmsli idi vs Qurani-Ksrimdsn muvafiq ayslsrs vs silsils hsdislsrs ssaslanmalidir. "Bilin ki, Allahin dostlarinin (vsli/csm formasi:ovliya - M. T.) heg bir qorxusu yoxdur vs onlar qsm-qusss gormszlsr. O ksslsr ki, iman gstirmi§ vs pis smsllstdsn gskinmi§lsr - Onlara dunyada da, axirstds ds mujds vardir. Allahin sozlsri (verdiyi vsdlsr) heg vaxt dsyi§msz. Bu, sn boyuk qurtulu§ vs ugurdur!"9. islam mszhsblsri vs tsriqstlsri bu ayslsrs istinad edsrsk muqsddsslsrs (ovliyalara) islamda bsrast qazandirir vs onlarin statusunu musyysnls§dirirdilsr. Mssslsn, Qlinin tsrsfdarlarina-§islsrs gors ilahi mudrukluk dunyasinin musllimi vs rshbsri imam 0lidir vs ondan sonra onun dairisins daxil olan qusursuz-sshvsiz §is imamlaridir.

imam hsmginin Allahin dostudur (vsli Allah) vs peygsmbsrlik dairssinin sonu (dairat sn-nubuvva) muqsddsslsr dairssinin (dairat sl- valaya) ba§langicidir. §is sufisi 0zizsddin sn-Nsssfi §islsrin muqsddsslik (vsli) konsepsiyasini bels §srh etmi§dir: "Mshsmmsddsn oncs gslmi§ minlsrls peygsmbsrlsr Mshsmmsdls sona gatmi§ peygsmbsrliys vs ilahi tscsssums (teofaniya) oz tohfssini vermi§lsr. indi ds ruhi-msnsvi ba§langicin (vslays) vs ezoterik hsqiqstlsrin tszahur etmssi dovru ba§layir. Mshz Allahin xeyir-duasini almi§ indiki imamin (sahib sz- zaman) §sxsiyystinds vslays oz ifadssini tapir"10. Biz yuxarida artiq qeyd etmi§dik ki, sunnulsr bu konsepsiyani qsbul etmirdi. Sufi ilahiyystgilsri ds mssslsys bir qsdsr fsrqli yana§irdi. Trimenqem bu fsrqi nszsrs alaraq, §is konsepsiyasini "vslays", sufi konsepsiyasini "vilays” texniki terminlsrls ifads etmi^dir11. Lakin bu cur fsrqs varmadan, islam sufilsri Allahla bilavasits unsiyyst baglamagi mumkun sayirdilar. Adamlar dinin ezoterik yaxud daxili realliqlarini dsrk etmslidir vs sufilsr hsr vscls insanlarda bu inami dsstsklsyirdi.

Bu cur inam, sufilsrs gors, vshy vasitssils verilmi§ Qanunu (§sristi) daha da fsal vs real edir. Sufi idrak yolunun musllims yaxud msnsvi rshbsrs ehtiyaci vardi. Bels rshbsrlsrin goxluguna baxmayaraq, msnsvi rshbsr yaxud musllim ideyasinin ozu spesifik ssciyys da§iyirdi. Bu spesifikani muqsddssliyin sufi konsepsiyasinda da izlsmsk olur: muqsddsslsr (vsli/ovliya) Allahin xususi nszarstinds olsalar da, onlar adi adamlardir.

Muqsddssliyin szsli movcudluqu haqda §srqi xristian qnostiklsrinin fsrziyyssi sufi fslssfssinds ozuns musyysn yer alsa da, hsmin ideya sufi du§uncs tsrzins heg cur uygun gslmirdi. 0zsli movcudlugu vs msnsvi iyerarxi muqsddssls slaqslsndirsn sufilsr bu minvalla muqsddsslsri tsbistlsrins msxsus Mshsmmsdin Nurunun (sn- nur sl-Mshsmmsdi) komsyi ils dunyanin idars edilmssins cslb edirdi. Bu konsepsiya tssdiq edirdi ki, muqsddsslik dairssi peygsmbsrlik dairssini svsz etmi§di, zira axirinci Allahin insanla xususi slaqssindsn ba§qa bir §ey deyildi. Bu ssbsbdsn bir vasits olaraq o, zamanca sonlu vs passivdir.

Halbuki, muqsddsslik (vilays) daimi, hsmi§s aktiv vs sonsuzdur. Qeyd etmsk lazimdir ki, sufilsrin heg ds hamisi bels bir movqeyi qsbul etmirdi. Allahin rssullari da muqsddssdir, sks halda bels bir nstics hasil etmsk olardi ki, Allahin elgisi msnsvi iyerarxda muqsddsslsrdsn a§agida durur. ibn-0rabi yazirdi ki, “muqsddsslik umumi anlayi§ vs ssas dairsdir... Hsr bir elgi (rssul) peygsmbsr (nsbi) olmalidir. Madsm ki, hsr bir peygsmbsr mutlsq muqsddss (vsli) olmalidir, demsli elgi (rssul) hsmginin mdqsddss (vsli) olmalidir"12. Sufi musllimlsri vs §eyxlsri imamlar kimi ezoterik bilgilsrs malikdir, lakin imamlardan fsrqli onlar hsmin biliyi genealoji xstt uzrs deyil ruhi-msnsvi xstt uzrs qazanir. Ba§qa mssslslsrds oldugu kimi, muqsddssliyin idrakinda sads xalq tam realizm movqeyinds dururdu.

Bu realist movqu hsls ilkingag islam dovrunds Mshsmmsdin peygsmbsrliyins sads xalqin munasibstinds aydin §skilds oz sksini tapmi§dir. Sads xalqin tsssvvurunds Mshsmmsd peygsmbsr mocuzslsr yaradan, gэlэcэyi бncэ ХЭЬЭГ verэn vэ minlэrlэ fбvqэltэbii bacariqlara, atributlara malik mйqэddэs !pxsddir. Belэ §ЭХБ эbэdidir.