SINERGETIKA: QLOBALLA^AN DUNYADA INSANIN T0BI0TL0 YENI DIALOQU 0. B. Mammadov, R. M. Samadova Baki Dovlat Universiteti, Baki, Azarbaycan

Summary. The synergetrics is one of the considerable paradigms accepted in the third quarter of the twentieth century. The synergetrics became a science about самоорганизующейся to open system in a modern scientific picture of the world.

Key words: globalization; synergetrics; the uniform world; social development.

Sinergetika iyirminci ybzilliyin bguncu rubunds qsbul edilmssi muhim paradiqmalardan biridir. Sinergetika dunyanin muasir elmi msnzsrssins ozunuts^kiledsn agiq sistemlsrin nszsriyyssi kimi daxil olmu§dur. Tsbii, sosial vs koqnotiv sistemlsrin tskamulunun vs ozunuts§kilinin umumi qanunauygunluqlarinin axtarilmasina dogru istiqamstlsnsn sinergetikada dunyanin yeni anlaminin ssaslari formuls edilmi§dir.

“Sinergetika” qsdim yunan sozudur, hsrfi msnasi "kooparativ", "kollektiv", "birgs fsaliyyst”, demskdir. Kegsn ssrin 70-ci illsrinds alman alimi G. Haken vs ondan asili olmayaraq belgika alimi І. Priqojin tsrsfindsn yaradilmi§ sinergetika tsbist§unasliqda bir ssrdsn artiq movcud olmu§ bir ziddiyystin hslli ils slaqsdar meydana gixmi§di.

48

Msssls bundan ibarstdir ki, muasir tsbist§unasligin fundamental sahslsrindsn olan fizika vs biologiyada tsbistin tskamulunun istiqamsti mssslssi bir-birins diametrial sks movqedsn hsll edilirdi. Mslumdur ki, hsr iki elm tsbisti, ancaq fizika cansiz tsbisti, biologiya iss canli tsbistin inki§af qanunauygunluqlarini oyrsnir. Tsbistds iss nizam vs xaos movcuddur.

XIX ssrds bels guman edilirdi ki, nizam yaradici, konstruktiv, xaos iss dagidici, disdruktiv ssciyys da§iyir. Bu dovrds L. Bolsman fizikanin, Q. Darvin iss biologiyanin sn boyuk numaysndssi hesab edilirdi. L. Bolsman termodinamikanin birinci vs ikinci prinsiplsrini formuls etmskls klassik termodinamikaya ba§langic vermi§di.

Sinergetikada xaus sistemin elementlsrinin duzulu§

qanunauygunluqlarinin olmamasini ifads edir. Bu halda sistemin elementlsrinds kollektiv, sinxron davrani§lar mu§ahids olunur. Buna gors ds xausun strukturu yaygin olub, duzgun hsndssi forma ala bilmir. Bu ssbsbdsn xaus qeyri-musyysnlikls, tssadufls baglidir.

Hadisslsrin sinergetik interpretasiyasi onlarin adekvat oyrsnilmssi ugun yeni imkanlar yaradir. Hadisslsrin tsdqiqins sinergetik yana§manin yeniliklsri qisaca bels xarakterizs oluna bilsr. a)

muasir dunyanin muhum xarakteristikalarindan birini onun tskmills§mssi, inki§af proseslsrinin donmsz xarakter da§imasi, xirda hadisslsrin vs tssaduflsrin bels hadisslsrin umumi gedi§ins ciddi tssir gostsrs bilmssi ts§kil edir; b)

murskksb sistemlsrin inki§af istiqamstinji ksnardan musyysn etmsk mumkunsuzdur.

murskksb ozunu ts§kil edsn sistemlsrin inki§afinin bir negs alternativ istiqamstinin oldugundan tskamulun bifurkasiya (budaqlanma noqtssi) noqtssinds inki§af yolunun segilmssinds prosesin inki§afinin irslicsdsn determins olunmasi hadisssi ozunu aydin gostsrir; d)

Murskksb sistemin xarici alsmls qar§iliqli tssiri onun tarazliq §sraitins daxil olmasi yeni dinamik hallarin-dissepativ strukturlarin ts§skkuluns ssbsb olur; e)

"Bifurkasiya noqtssi" yaxinliginda sistemds shsmiyystli fluktasiyalar mu§ahidi olunur. Bels sistemlsr tskamblbn bir negs yolundan yalniz birinin segilmssinds sanki tsrsddbd edir. Kigik bir fluktasiya sistemin tskamulunds tamamils yeni bir istiqamstin ba§lanmasina ssbsb ola bilsr. f)

sistemin 6zunuts§kilinin meyllsrinin bilmskls tskamulun bir gox dolambaclarindan yan otub onu surstlsndirmsk olar.

Yeni dunyagoru^u vs yeni paradiqma olmaq etibarils sinergetikani fslssfsdsn, dialektikadan ksnarda du§unmsk olmaz. Tsbist§unasligin digsr sahslsri kimi sinergetikanin dialektikanin inki§afinda boyuk rolu olmu§dur. Mssslsnin tsfsrruatina varmadan sinergetikanin mszmununda krestalla§manin fslssfi nsticslsri a§agidaki umumils§dirmsds ifads etmsk olar. 1.

Nizam vs xausun qar§iliqli slaqssi vs omlarin bir-birins qar§iliqli kegidlsri. 2.

Zsrurst vs tssaduf problemi vs inki§afda tssaduflsrin boyuk rol oynamasi. 3.

imkan vs gergsklik: inki§afda bifurkasiyualarin hslledici rolu. 4.

Tskamulun rsngarsngliyi. 5.

Sistemin gslscsyinin goxmsnali ve qyeri-musyysn olmasi. 6.

Zamanin geriysdonmszliyi: “zaman oxu” 7.

§uur problemi: §uurun ozunuts§kil edsn iearxik vs agiq sistem olmasi. 8.

Xaus anlayi§inin mifoloji anlayi§dan elmi anlayi§a gevrilmssi. 9.

inki§afin dusturu: xaus-nizam-xaus-nizam 10.

Determinizim anlayi§inin mszmun dsyi§ilmssi. 11.

Struktur anlayi§inda ba§ versn dsyi§ikliklsr.

Mslum oldugu kimi hsr bir elmin mszmunu onun dunya msnzsrssi ts§kil edir.